Viet Nam News. October 2006
Voque Singapore. Februari 2006
Laodong. December 2003
Saigon DoanhNhan. December 2003
Van Hoa Nghe Thuat. December 2003
Guardian. October 2003
Asia Art News. April 1999
Laodong. December 1998
Tnannien. December 1998
Viet Nam News. December 1998. 1
Viet Nam News. December 1998. 2
ArtslinK Hongkong Arts Centre. February 1996
Asia Art News. February 1996
Thanh Nien. December 1995
Minggu. November 1995
The Jakarta Post. October 1995
Mirror. September 1995
Bangkok Post. September 1995
Expression Thailand

Het Financieele Dagblad. November 2006.
Grafitty Woman. 2006
NRC Handelsblad. September 2005
Volkskrant. June 2005
NRC Handelsblad. Mei 2005
HTV. March 2005
Leesgoed. 2005
Haagsche Courant. July 2004
Kunstbeeld. January 2004
Plus. October 2003
Trouw. August 2003
Onze Wereld. June 1995
World Art. 1995

Lamu Eksluzive. August 2005
Koha Ditore. August 2005
Zeri E Hene. August 2005
Srijeda. 2005
Galeriji Roman Petrovic. 1
Galeriji Roman Petrovic. 2
Galeriji Roman Petrovic. 3
Mostarskoj Galeriji
Slike Ispod

Vietnam News 31-10-06
Artists unite hearts and minds
download article
Artists unite hearts and minds HA NOI — An exhibit currently on display in Hà NOI depicts the crossing of boundaries to foster connections against the odds. The exhibit, entitled Connection, draws together abstract paintings by Vietnamese artist Tran Trung Tín, portraits of Tín by Enghardt Rienke and other works by the Dutch artist. According to Suzanne Lecht, art director of Art Viét Nam Gallery, the juxtaposition of the two artists' works "emphasizes the power of uniting hearts and minds". Rienke, who met Tin in 1993 and developed a close friendship with him, agrees that the paintings in the exhibit produce a sense of harmony. Born in Sai Gon in 1933, Tin has earned a reputation among the most elite art circles in the country for his poignant paintings. "Tín is like a bird singing in the desert," late painter Bui Xuan Phai said.

According to Lecht, Tin's works depict the beauty and the sadness of life as well as the strength and vulnerability of the human spirit. Deeply moved by Tin's art works and his pacifist philosophy, Rienke produced a body of portraits to express her admiration of her friend. "I wanted to make a portrait of an artist and friend who dreams of great things, who works like a nightingale sings: because such is his nature," Rienke said. In addition to 10 abstract paintings by Tin and Rienke's portraits of Tín, 10 of her Weather Report compositions are also on display. She first began visiting Viet Nam in 1991 as the concept of her Weather Report project was beginning to take shape. While traveling around the world, Rienke sketched drawings as she explored various local art scenes. At the end of each journey she would cut the drawings into four pieces and distribute the pieces among an ever-changing group of four artists, one from the location of the drawing, one from her homeland and the other two from parts of the world she had visited previously. Using Rienke's drawing as a jumping-off point, each artist then works individually to create his or her contribution. A Weather Report work is complete when the four parts are put back together, uniting five unique points of view. The border-crossing works of art are then exhibited in the countries of the artists. "Like so many artists, I want to create an image of reality, and I strive to reach the point where contradictions cease to exist.

Contradictions are maintained by borders, which can be explored, overstepped and raised." Rienke said. Among the visitors impressed by the show was Mark S Rapoport, who particularly enjoyed the Weather Report paintings. "The Weather Report series is wonderful, a complex but organic cycle. Ideas becoming art, art fertilizing art, and finally the explosion becoming an implosion. And there you have it: new art," Rapoport said. The exhibit runs through November 10 at the Art Viet Nam Gallery at 30 HangThan Street in Ha Nôi. — VNS

Voque Singapore February 1996.
Climate Control
download article

Weather is a continual preoccupation. And whenWeather Report — a sizzling new art exhibition — storms into town; it will be even more of a talking point. By Stephanie Green "Weather Report" is a strange name for an art project that has little to do with the weather. Or, on second thoughts, perhaps it does. Because weather, like art, infiltrates every corner of the globe, one moment balmy and soothing, the next thunderous and harsh. Feng Ben, a Chinese artist involved in the project, puts it this way: "The weather has always been unpredictable to some extent, even in these times of satellites and computers. Human beings never stop their efforts to develop new technologies to predict the weather. It seems to come from a strong desire to master their own fate and conquer nature. Yet, can the future be mastered? Crowded cities, polluted air, crazy worship of money and selfishness ... is this what people of yesterday had wished for today? It is time to reflect on our conquest over nature and our prejudices towards other races and cultures." Weather Report was born out of the travels of Dutch artist, Rienke Enghardt.

Between 1993 and 1995 she visited artists throughout Southeast Asia and China, inviting them to unite in a project tracing their common yearnings and uncommon lives. Enghardt made a series of drawings, each of which she cut into four pieces. Two of these fragments were sent to Asian artists and two to Dutch artists. Each person extended the fragment, creating a new work of art the same size as Enghardt's original drawing. The only rule was that her fragment must be placed in a specified corner of their work. Enghardt's paintings represent a journal of her travel experiences. For the other artists, Weather Report allows them to interrelate with those of different cultural backgrounds, living under vastly different circumstances. In some countries, where art is still rigidly controlled by the authorities, works had to be spirited out of the country; hand delivered by friends, or posted innocuously through the mail. In all, 38 artists contributed, and an exhibition of 78 paintings is the result. Two Singaporeans, Vincent Leow and Chu Chu Yuan, were involved. "The idea was very attractive," says Chu. "I really admire Rienke for having the courage to destroy her work; cut it up. She believes that one person's view is not complete, so she brought in the views of others. That way you get the whole picture." Leow agrees: "It was good to work in such a generous atmosphere. Usually in collaborations the artists' egos dominate. "Both reject criticisms that the works are too rojak (mish mash). Says Leow, "There is no way to say 'these make a complete picture'; it is up to the viewer to make it happen or not. For me, the project is about finding a way for them to work together." Weather Report is showing at The Substation Gallery, February 2-16. Right, one of the Weather Report collaborations, this one between (clockwise from top left) Chu Chu Yuan, Resi van der Ploeg, Soe Win Nyein, Melia Jaarsma. Centre work by Rienke Enghardt.

<< Laodong 10-12-03
Da dang trong hai hoa
download article

Van Hoa Nghe Thuat 11-12-03 >>
An tuong rienke
download article
Saigon DoanhNhan 16-12-03
Tin Trong lang
download article
Guardian 24-10-03
art pick of the week
download article
Asian Art News. April 1999
Rienke Enghardt at blue space gallery
download article
This exhibition of works by Dutch artist Rienke Enghardt is a compelling portrait of Vietnamese painter Tran Trung Tin. The show, aptly entitled Plus vine cent pour Tin: Hommage Tran Trung Tin, included over 100 works made over a five­year-period of friendship between Enghardt and Tin.
It was Tin's paintings that initially inspired Enghardt's work, but the friendship that
developed between the two artists served as the catalyst for her continued expressions. Enghardt had not planned on the works culminating in an exhibition: they evolved natu­rally and intuitively, much like Tin's paintings.
All of the pieces contain distinct tones of warmth and optimism that communicate Tin's positive spirit. 'This optimism¬ is readily seen ill Enghardt Portrait series, which are primarily images of Tin through the years. The works suggest the gentle and harmonious qualities of the painter. Some of the paintings are simply birds that bring to mind Tin's paintings; others comically depict a smiling Tin with small round eyes and elongated ears.
The series 777. Frame Work comprise 12 groups of 65 images in mixed media on photo paper. Like most of the works in this series, 777' 20 depicts Tin as the central image. His left hand is raised in a friendly gesture, inviting view­ers to explore the rich imagery of the piece. A white bird—a metaphor for freedom often seen in Tin's paintings—ap­pears to be singing: the bril­liant primary colors themselves convey happiness. Enghardt's personal snapshots act as the foundation for these works. The original images are often discernible and in some in­stances various figures were humorously colored-in by the artist. The works can be viewed as a point of convergence of the two :Artist's worlds.
The most intriguing piece in the show was Close Up in Space, an installation that featured 33 works in Chinese ink on newspaper. The painted images were primarily close-ups of Tin's face. Presented in a room where azure blue fab­ric draped the walls, these works were individually hung by fishing line from the ceiling and arranged in six rows. Walk­ing through the installation, one could not help but touch the works. The tactile nature of the pieces gave the installa­tion a friendly, non-threatening quality, further emphasized by the inclusion of text in some works. Phrases such as "I-Icy man, don't he sad- and "Vie!" remind viewers of life's transience, urging them to live happily',
The exhibition included a video collage that presented Tin in his home, Alter viewing the collage, one Was able to recognize the connections between Tin :and some of the more ambiguous imagery in Enghardt's work. For example, Enghardt's repeated motif of a girl on a beach is based on an unfinished painting by Tin that sits on an easel :at his home. 'The straw hat that rests on the corner of Tin's easel recalls that of van Goghs, whose image is present in Enghardt's Vincent Connection
It is interesting that tones of sorrow and pity ate absent in the works. Despite the earlier hemorrhage that Tin suf­fered 15 'cams ago, which paralyzed half of his body and has since made painting more difficult for him. Enghardt chose not to dwell on his affiction but rather celebrate hope over dispair.
<< Laodong 05-12-98
Hon ca tram lan cho tin
download article

Tnannien 11-12-98 >>
hon mot tram lan cho tin
download article
Vietnam News 14-12-98
Canvas tribute to vn painter
download article
HCM CITY — An exhibition of paintings by Rienke Enghardt from the Netherlands has opened at the Blue Space Gallery in HCM City.
And Enghardt is bracing herself for the often asked question: "What is the purpose of this exhibition?
Plus Que Cent Fois Pour Tin– Over 100 Times for Tin – is a display of 139 works dedicated to stillliving Vietnamese painter, Trán Trung Tin.
Enghardt, a graduate of the Netherlands Royal Academy of Fine Arts, became fa­miliar with Tin's paintings when he exhibited in the Netherlands in 1993.
And she admits his painting left an impression on her. Tin began painting when he was 36 years old, after a career as an actor and screenwriter.
Ten years ago, he fell ill with a cerebral hemorrhage which paralyzed half of his body.
Enghardt' works, all from the past five years, are in oil realized on do (poonah) pa­per, newsprint and canvas. Most paintings are portraits of Tin.
The exhibition will run to the end of the month. — VNS
Viet Nam News 20-12-98
hcm city
download artikel
The exhibition Plus que cent fois pour Tin: Homage à Tran Trung Tin has just closed at the Blue Space Gallery. The show, which featured the works of Dutch artist Rienke Enghardt, celebrated Vietnamese painter Tran Trung Tin in his 65th year. The show comprised more than 100 works created during a five-year period of friendship between the two artists.

Enghardt's first introduction to Tin and his art in 1993 left an indelible impression upon her, an impression which would influence many of her works thereafter. She spoke of Tin's paintings as revealing "a shock of insight, compassion and recognition. At the same time, they bring about peace of mind." Enghardt admitted that she hadn't initially set out to produce an extensive body of work surrounding the Vietnamese painter; rather the pieces came into being naturally and intuitively. During the years of creating her Tin-inspired works, Enghardt sent photos of the pieces to the painter. On a visit to HCM City last April, she brought with her the completed works to present to Tin. At that time, her work grew with additional art produced at Tin's home. Fifteen years ago; Tin suffered from a small cerebral hemorrhage which paralyzed half of his body. Although the experience has since made painting nearly impossible for him, Tin remains a positive spirit. This optimism was readily felt in all the works in the show.

For Close up in Blue Space, an installation of thirty-three portraits of Tin, Enghardt chose to focus primarily on Tin's face. In one of the gallery rooms draped in azure blue fabric, the images hung from the ceiling by fishing line. As the images were hung closely together, viewers found it difficult not to touch the works when walking through the installation. The tangibility of the works was refreshing and gave the installation a non-threatening quality. Many of the works incorporated text within the images. Phrases like "Hey man, don't be sad" and "Vive!” reminded viewers of life's transience, strongly urging us to be happy. Enghardt combined both her Dutch and Vietnamese newspaper for the works in the installation. For the pieces she created in Holland, she used her Dutch newspaper for the front of the work and then glued Vietnamese newspaper on the opposite side. For the pieces created in Viet Nam, she reversed the technique.

As a result, the worlds of the two artists appeared to converge harmoniously. This convergence was further seen in Enghardt's Tràn Trung Tin framework series. By using her personal snapshots as the canvas on which Tin-inspired images are depicted, Enghardt again intersected their worlds. The series comprised 65 frameworks in twelve groups (mixed media on photo paper); each group was accompanied by a simplified architectural floor plan or facade of a 'Tin museum – a distinguished place where Tin's paintings can be exhibited. In this series, Tin was often depicted with his hand raised as an inviting gesture to explore the rich imagery further. The exhibition provided a video collage of images in the show as well as scenes of Tin in his home. Viewing the video, one was able to make sense of some of the ambiguous imagery in Enghardt's works by recognizing the various connections between Tin and the images. Although it was Tin's paintings that initially inspired Enghardt's works involving the artist, the friendship that developed between them was a catalyst for her continued expressions. Enghardt's tribute to Tin was a poignant testament to her admiration and respect for one of Vièt Nam's most earnest painters
ArtslinK Hongkong Arts Centre. February 1996
weather report
download artikel
Weather Report started in 1991 when Rienke Enghardt, a Dutch artist, set off on a trip to Asia. On her journeys through China, Hong Kong, Malaysia, Singapore, Indonesia and Thailand, she made drawings which she then cut into four parts. Like postcards, the four fragments were sent to two Dutch artists and two Asian artists whom she had met during her trip. Each artist then extended the fragment they had received, creating a new work of art the same size as the original drawing by Enghardt.

Making two more trips in 1993 and 1994/ 95, Enghardt then invited more artists to take part in the project. 78 works of art by 38 artists from 10 different countries have now been produced. The exhibition Weather Report, which has toured 11 Asian cities since May 1995, is the unusual outcome of this creative process, fragmented and collective at the same time, and highlights the possibilities of artistic communications and collaboration among contemporary artists of very different social and cultural backgrounds.
Asia Art News 02-96
The Obsolete Border
download article p1 p2 p3
The Weather Report traveling exhibition was an idea based on shared experience. The participating artists came from diverse backgrounds, but each was fully committed to exploring the collaborative adventure.
Until the last century, it was possible to divide the world into reasonably separate cultural regions. Countries and peoples each produced their own, recognizable art forms, which differed not only in appearance, style, and motives, but in function and social significance as well. Since then, the world has become much smaller and more complex; an exchange of goods, ideas, and knowledge has been established on every possible level. The interchange of cultural and artistic elements has broken up the art world and instigated impassioned discussion that continues today. Western scholars are trying to change the paradigms of art history in order to include non-Western art; and intellectuals in Asia are trying to establish local art critical discourse in its own right.
Weather Report addresses some of these academic issues. It is a project of collaboration among 38 artists from The Netherlands and nine Asian countries and territories that has resulted in 78 works of art. Each work of art consists of five parts made by three Dutch and two Asian artists; one drawing in the middle and four in the corners. A selection of 40 works has been traveling throughout Asia since September 1995. Since each work consists of works by artists from different backgrounds, it is interesting to see how these works communicate in different cultural contexts and how they have been received.

Weather Report was initiated in 1991 by Rienke Enghardt. A young Dutch artist. The project originated from an intuitive need to share personal experiences with colleagues: "In my work I strive for the point where contradictions cease to exist. However, as an individual, it seems impossible to express the absolute, because everything continually takes place on different levels. If I try to express many different levels in one work of art, the picture often becomes too chaotic. So in order to make the picture more lucid I find myself being selective, which means I am constantly aware of certain incompleteness. An artistic joint venture brings together different points of view, with the intention of presenting a more complete work of art." Enghardt planned a trip to Asia and wanted to share this experience with her colleagues from The Netherlands and with artists she was hoping to meet along the way—bringing together the familiar and the new.

What gushed this project from others was the integrity of its concept. Between 1991 and 1995, Enghardt made three trips to Asia, respectively called WRI, WRII, and WRIII. During her travels, she made drawings, which she then cut into four parts. Like postcards, she sent the four fragments to two artists in The Netherlands and to two Asian artists. Each artist created a new work of art, incorporating the received fragment of Enghardt's drawing. Since every artist was assigned their own place within the work of art, the individual artist's creation remained intact. The fact that they worked in the peace and quiet of their own environment eliminated the obstacles that so often hamper collaborations between artists, such as clashes of ego or the domination of one approach over another.

The Weather Report formula provided plenty of opportunity for individual artistic expression. However, the task was not an easy one. Nardy Stolker probably speaks for many artists when she says: "I had to integrate this fragment in a bigger whole that in itself would be part of an even bigger, unknown whole. I found it very challenging to work on something I had not initiated myself and something of which I could not predict the outcome."
For artists from countries long isolated from the mainstream international art world, the assignment was even more difficult. Artists from Myanmar (Burma) and Laos were naturally enthusiastic to be part of an international art project, but educated and formed in cultures that promote predominately realist and figurative painting, they were somewhat bewildered by the fragments they received. Although Enghardt mainly paints in a figurative style, a quarter of a drawing does not reveal anything of the overall picture. What is clearly an ear in the complete picture is nothing but a blue blob when separated from the rest. In this light, the contributions by Soe Naing, Soe Win Nyein (both from Myanmar) and Kongphat Luangrath (Laos) are quite astonishing.

It is inevitable that things go wrong in an elaborate undertaking such as Weather Report. Fragments and works of art were sent from Asia to The Netherlands and for four years the postal services proved astonishingly reliable. Then, in February 1995, Enghardt made her last eight drawings in Myanmar. She sent the fragments intended for the artists in The Netherlands from Bangkok but they never arrived. Fortunately, photographs had been made of the original drawings and depending on the preference of the artist involved; Enghardt copied part of her drawing or gave a photocopy of the fragment. Strangely enough, the photocopies did not disturb the completed works of art. It shows that Weather Report never lost its informal character and that is part of its charm.

Though Enghardt's initiative started as a small, personal quest, soon after the First trip, the project was caught up in the momentum of the "multicultural" trend in Europe. While Enghardt never meant to emphasize or engage in an East-West polemic, outsiders soon started to refer to the project in those terms. She felt the project needed a general name, one that could not be interpreted as cultural confrontation and she came up with Weather Report. For Enghardt the works of art in Weather Report were essentially non-controversial, yet once they were on public display both the artists and their works were readily categorized by a public searching for a way to confirm its expectations of what art from certain regions should look like and so turning an individual artist's personal expression into a mere symbol of a collective culture. Even some contributors to the exhibition catalogue tend to generalize Asian and Dutch artists into clearly defined, separate camps. Jeffrey Hantover wrote, the "Dutch are more rational, more rule abiding, more linear in their thinking as they extend the imagery of their received quadrant. They paint prose. The Chinese, Malaysian, Thai, and Indonesian Weather Reporters paint poetry," and Duong Tuong thinks along the same lines when stating "...the Dutch Weather Reporters are self-controlled, rational, at times conceptual, while the Asians are spontaneous, impulsive, and lyrical." Even if that were the case, one should keep in mind that it was Enghardt who selected the artists and she might have unconsciously have looked for those artists that confirmed her notion of Asia.

Asia is not a homogeneous continent. Within Asia, as the Malaysian art critic J. Anurendra voices in the catalog, "one may see vast differences in use of motif, style, and technique." However, for all the differences among the Weather Report artists in terms of geographical location, education, race, gender, religion, class, and sexual preference, the similarities are rather striking.
Tran Luong (Vietnam) and Fenneke Weltevrede (The Netherlands) are obviously kindred spirits in their fascination of the underwater world. In Luong's contribution to WRII and WRIII, bizarre animalcule float through the picture, while in WRI, Weltevrede paints a jumble of anemone and all sorts of peculiar mollusca. Tim Yu Tai Keung (Hong Kong), picking up the theme of traveling and countering Enghardt's traveling with his own experiences, finds his equivalent in some of the works by Resi van der Ploeg (The Netherlands).

In 1991, during WRI, Pinaree Sanpitak (Thailand) became pregnant and Antoine Timmermans (The Netherlands) found a small lump in his loin. While Sanpitak celebrated new life in oval form and fresh colors, Timmermans expressed himself through "I have cancer" postcards. Timmermans interpreted Enghardt's drawing as notes of her most important experiences of the moment and his contributions in WRIare his most important experiences of the moment. In WRIT Sanpitak's work is dedicated to motherhood: breasts in all shapes and sizes. Timmermans' new series show photographs of the humiliating process of radiation therapy. The Polaroids show the lines on his thighs the doctor drew to determine the exact spot that needed to be treated. These works express the universal opposites of life through personal experiences of the artists.

There is perhaps a tendency to focus on differences because some of the similarities in Weather Report are very strange and thought provoking: in WRI.36 both Richard Brouwer (The Netherlands) and Eddie haRA (Indonesia) use the same awkward florescent yellowish green, a color not hinted at in the fragment they each received. Not only was their color unique to them in the whole collaboration, but they use it in the same direction as well: a straight vertical line and a horizontal line on the bottom of the paper. One would think they were working next to each other, dipping their brushes in the same paint pot. Brouwer, however, worked in his studio in The Hague and Eddie haRA in Yogyakarta.

Other similarities are equally surprising: In WRI.2 Rene de Haan has drawn a bird flying from a flag. The fragment he received from Enghardt did not show a bird, while the fragment that was sent to Feng Bin in China does. In the catalogue, Michel Maas wonders about the work of de Haan: "As if he knew. As if somewhere in the birdless fragment, the bird was there as a clue. And in this way you see hands, cars, and other details that fit, while the artist could not have known it. As if a fragment contained the whole drawing. Try to explain that. I can't." It is true that all these little coincidences leave the viewer with an eerie feeling that there may exist some universal language, a secret code understood by all artists, no matter their cultural background. Or in Maas's words: "That a work of art is a reflection of a process that has been occurring in the head and hands of an artist and that another artist can recognize this process." There have been some individuals, of course, who have tried to force their own agenda on Weather Report. In The Netherlands, for example, there was occasionally a disproportionate interest in the political situation of formerly closed countries such as Myanmar, Vietnam, and Laos, which detracted from the artworks and the achievements of the artists themselves.
Politicizing aspects of Weather Report happened in Asia as well. In a somewhat wry coincidence, the breasts by Sanpitak and the cancer treatment photo by Timmermans came together in WRII.8 and evoked strong, negative critical response. Within the context of the artists' approach and development in the project, the combination shows an interesting confrontation of life and death, powerful universal subject matter. However, without prior knowledge of WRI, the picture could be interpreted in purely sexual terms. Not surprisingly, most of Timmermans' WRII works and some of the works by Harry van der Woud which feature male genitalia have been censored in countries sensitive to exhibiting these images.

Censorship of a WeatherReportwork of art because of one artist's images is a great pity since it means that the work of the other four artists contributing to the piece is also inadvertently censored. While official censorship is clearly a problem in many Asian countries where the works have been shown, even more worrisome have been comments by some Asian viewers on cultural imperialism, accusing Weather Report of trying to impose Western values and norms on Asian societies. It is difficult to see how this can be the case, since the Weather Report artworks were collaborations among Dutch and Asian artists, who were free to express themselves in whichever way they deemed appropriate.
While the concept of Weather Report has generally been appreciated by viewers and participants alike, the question remains, however, whether the complete works are "good art." The problem is which criteria one should use to define "quality". The traditional school of art criticism uses a formalist method to judge art, focusing on composition, color, content, painterly manner, originality, and so on. Most of the Weather Report works are full of contrast and fairly chaotic, which makes it impossible to say anything in formalist terms about them. Some of the works do show an extraordinary coherence: WRII.11 and WRIII.6, for example. However, the harmony relies mostly on chance, which makes it absurd to say something meaningful on the balance in the composition and color schemes.

One could take a relativist point of view and judge each quarter separately within the cultural context of where and how it was created, which would require a vast knowledge of all the different artistic regions involved. In other words, it is very difficult to critique these works; they transcend most criteria, every assumption of what art should be or look like. The WeatherReport series of exhibitions, though they raise more questions than they can answer at the moment, can be seen as a weather vane, pointing to a new cultural era of cross-cultural initiatives. Or in the words of Chinese art critic Wang Lin: "The weather will be fine in the 21st century." Helga Lasschuyt, a Dutch art historian, specializes in contemporary art. Since May 1995, Weather Report has been shown in Leiden (The Netherlands), Bangkok (Thailand), Yangon (Myanmar), Kuala Lumpur (Malaysia), Jakarta and Yogyakarta (Indonesia), and Hanoi and Ho Chi Minh City (Vietnam). From February to May, 1996, it will be shown in Singapore, Hong Kong, and Groningen (The Netherlands).

Since May 1995, Weather Report has been shown in Leiden (The Netherlands), Bangkok (Thailand), Yangon (Myanmar), Kuala Lumpur (Malaysia), Jakarta and Yogyakarta (Indonesia), and Hanoi and Ho Chi Minh City (Vietnam). From February to May, 1996, it will be shown in Singapore, Hong Kong, and Groningen (The Netherlands).
<< Thanh Nien 14-12-95
mot cuoc choi day ngau hung
download article

Minggu 05-11-95 >>
dari sebuah potongan gambar
download article

World Art 1995
Weather Report
download article p1 p2
In 1991, Dutch artist Rienke Enghardt (left) undertook the first of three journeys to Asia. During her journeys, Enghardt made drawings which she cut into four portions. Two of these portions were sent to Dutch artists, while the remaining two went to Asian artists she had met on her travels. Enghardt's idea was to link artists of her own generation in the Netherlands with those she met throughout Asia.
"I cut each of the drawings into four pieces, to symbolize that you can only pass on a fraction of what you experience in life," Enghardt remarks. "By passing on this fraction, you give the other artist the opportunity to ignore it completely, take it over, or give it their own point of view."

Each artist went to work on their received fragment, creating from it a new work the same size as Enghardt's original. Once completed, all four works were returned to Enghardt who reas­sembled her original drawing to become the centerpiece of a new work of art. "What I ended up with was a huge drawing – huge in the sense of feeling and information from five different artists. At first, I was afraid the central position of my own drawing would be a disturbing factor. The unifi­cation of the first drawings was very exciting, and I considered it the big test. If the outcome had not been satisfactory, I would have left it at that," she admits, adding, "My fears turned out to be unfounded. That's why I decided to expand the project and involve more artists and more countries."
Enghardt's project finally resulted in Weather Report, an exhibition featuring 78 works made by 38 artists from 10 different countries which opened in Leiden in May. "When I began working on this project, people started calling it the East-West Confrontation Project, but this was not what I wanted it to be. It was about individual artists and not something about East and West. I called it Weather Report so as not to be categorized, just to be free and whimsical."
Enghardt refers to herself as the 'initiator' of Weather Report but gives equal credit to all the artists in the exhibition. "I have a history of joint projects with other artists," she remarks. "I have worked together with most of the Dutch Weather Report artists at one time or another. Their enthusiasm and, later, the enthusiasm of my newly found colleagues has been an enormous stimulus, but in the end, they've all just done their own thing on their own terrain."

On her initial journey, Enghardt visited China, Hong Kong, Malaysia, Singapore, Indonesia and Thailand. Two further journeys took her to Viet­nam, Myanmar and Laos. Selection of artists was an informal process, attuned to specific situations. "I invited artists I believed were talented," com­ments Enghardt. "It was also important that they were sensitive to the idea of Weather Report."
Of all the countries Enghardt visited, Vietnam proved the greatest surprise: "It was a real reve­lation, in terms of what was going on in art. In this country I learned that art endures. During decades of war, political repression and material depriva­tion, Vietnamese artists continued to paint – some in secret, some on old newspapers, old textbooks or flour sacks." It was in Hanoi that Enghardt encountered an informal group of five young artists dubbed the 'Gang of Five,' who drink, paint and spend a great deal of time together. The five made their first public appearance in 1990 with an imposing exhibition commemorating
the centenary of Van Gogh's death. Enghardt was so impressed with the work of these five artists that she immediately extended them an invitation to participate in her project. Each artist had only a fragment of Enghardt's drawing to work with. Sometimes this fragment represented no more than a few lines or, on occasion, the distended face of Vincent Van Gogh. Some artists seemed to ignore the fragment completely and go their own way. Others attempted to incorporate it into their own work in ways that at times seemed very random but often, disturbingly, not so random: Van Gogh's mouth has a loudspeaker attached to it, his chair has its legs extended; in another work, the arm of a Chinese revolutionary blossoms into a landscape. "The more you look, the more you see," says Eng-hardt. "There are all different kinds of voices and feelings coming out. It's very harmonious, but when you start looking more and more, you get the feeling that these works could never have been made by one artist. It's a collaboration in which individuality is preserved. That's the strongest part about it."

And it is in the works that include Gang of Five members that the full impact of Weather Report is realized. These artists bring with them their colorful palettes and their uninhibited openness to the world of images. In one work, Dang Xuan Hoa gives Enghardt's torso bloodred legs and adds a multicolored heartshaped leaf to his foreground. In another, Tran Luong takes Enghardt's abstracted eye shape to create his own abstract field of oval, vagina-like shapes with eyeballs. "We all share something common in vision and ideas," says Dang Xuan Hoa. "We do not paint what we see but what lies beneath the visible."
Enghardt believes that Weather Report should not be discussed to death. Suffice to say that the works of art should speak for themselves. "This is about visual communication," she says. "With some of the artists involved, I could often not communicate verbally–the visual was all that was left."
In the next year, the exhibition will tour all countries from which the artists were drawn except Laos. "The works are for sale," says Enghardt, "but if, at the end of the touring exhibition, any remain unsold, I will take them apart and send the pieces back to the artists who made them. That makes these works even more special. I don't want them to keep on floating after the exhibition." The weather will be fine in the 21st century – Rienke Enghardt has predicted it with the Weather Report exhibition.


The Jakarta Post 26-10-95
blazing the trial for innovation in art collaboration
download article
JAKARTA (JP): In the world of art, collaboration is not an unusual phenomenon. It generally takes the shape of joint exhibitions. Recent endeavors reveal an urge to go beyond the usual routes. This means sharing, communicating and mitigating the boundaries that hinder access to international recognition for certain artists.
An amazing breakthrough can be recorded following Dutch artist Rienke Enghardt's introduction of her Weather Report, currently on show at the Erasmushuis Dutch Cultural Center in Jakarta. Weather Report is an exhibition of works in which works of art from different countries are united in one work, where a center piece is provided by the initiating artist. The works speak of the participatory collaboration of artists from the Netherlands and various countries in Southeast and East Asia.
The idea of participatory collaboration among artists may well mean the beginning of new avenues in art creation; a trend that would be in line with the current thinking in development. Process Weather Report started in the Netherlands and was shaped along the tracks of Southeast Asian countries. Unlike the usual collaborative efforts in the arts, the concept of Weather Report was based on sharing, communicating and participating in a way that leaves participants free to carry out their creativity as they themselves feel fit.
Linking emotional communication between artists from different parts of the world, the enterprise responded to an overall need for sharing and communication between artists. This is particularly tangible with artists whose national situation has kept them from having dialogs with colleagues from other regions.
Rienke Enghardt set off for her first trip to Asia in 1991. A train journey took her from Europe to China. She continued on to Thailand, Myanmar, Vietnam, Hong Kong, Singapore, Malaysia and Indonesia. In each country she visited she put her feelings and experiences into drawings, which she then cut into four pieces. Two pieces were sent home to the Netherlands and two were handed, or sent, to artists in Asia, one of which would be from the country where the drawing was made. Each artist was asked to complete their part of the drawing as they thought and felt was fitting: no assignments and no guidelines were given; only the name of the country in which the drawing had been made, and the format in which they had to send it back, as well as the information as to which part of the work it made out. This creative undertaking resulted in 78 works of art, made by 38 artists from 10 different countries.
Rienke's vision of global collaboration in a participatory manner emerged in a moment of enlightenment, when seeking to address her inner urges. For her, sharing and communicating should bring about something creative, in which more than just one or two artists could take part. "Creating a point where roads meet," she said, adding that when she started the project, she had only her intuition to count on. Nobody could tell whether the fragments would come back at all. It was "connecting between what you know and don't know," she explains.
Artists' reactions at first sight, the works on show look like puzzles cleverly put together. A central piece with four quarters encompassing it make up each work, with styles that differ because of the artist's regional origin. Sometimes thin can confuse. Nevertheless, the works are intriguing and, after a while, the enriching aspects of different styles and color mixes open up new visions.
There were participants who did respond to Rienke's fragment, by the same intuition that had led Rienke to invite them to participate. In fact, some artists from different countries came up with the same thought of mind, pressed in similar symbols ad color shades. Others could fill in where Rienke's fragments were reflections of the emptiness she felt. Like the work in which Rienke's center peace features a hand, a teddy, car with arms outstretched, II as in desperation, and some ;ketching of apartments, all separate from each other. "I did not have any feelings that I could relate to in Laos, I felt completely alien," Rienke complains Kongphat Luangrath, who received the piece with part of .he hand on it, filled the whole of his part with drawings that ire like a narration of all the undercurrents in the Laotian city; that only a native of that country could feel and under' stand. Kongphat admits that "we can only dream of the other fragments". For Pinari Sanpitak from Thailand, it provided a way into freedom. "Modern-day ways of life do not provide you with much freedom," she says.
Nardy Stolker from the Netherlands found it very “confronting" to work on something not initiated herself; something of which she could not predict the outcome. Feng Bin of China found the contact and cooperation between individuals "a good beginning for the future". From Indonesia, two artists participated, Eddie haRa and Nindityo Adipurnama, both from Yogyakarta. Nindityo admitted that he was, at first, somewhat irritated by the request, received together with a quarter piece of Rienke's drawing. Why in the world would I work on something that Rienke has finished already, he wondered. He was not used to creating an artwork with someone else. Nevertheless, he overcame his initial reluctance and started looking at what he had received. Unable to make out anything of the fragment, he decided to just follow his own flow of imagination.
"The fragment had something that I saw as a strong hand," he said. Not surprisingly, a strong hand was then associated with Margaret Thatcher, and, since she is a woman, it brought Nindityo to his bias of women (Javanese) having to wear the (for him) unbearable chignon. The chignon, as a symbol of violating women's rights, has been an obsession many instances of Nindityo's artistic career. What next Indonesia is the fifth country of exhibition, after the Netherlands, Thailand, Myanmar, and Malaysia. Vietnam, China, Singapore and Hong Kong are on the list, before the exhibit returns to the Netherlands in April 1996. The exhibition is traveling to all the countries which had artists participating in the project. This allows the participating artists to have a look at the completed works, Rienke says.
More than that, the works of Weather Report will continue to bring together artists of different cultures. By April 1996 the decision will have to be made whether to tear apart the fragments that have been unit- ad, or keep the works as they are.
According to Rienke, moat artists would love to keep the works as they are. Who knows, maybe a museum or some other art institution may be interested in keeping safe the first steps of a possibly expanding movement.

The exhibition at Erasmushuis Jakarta runs until Nov. 8.1

<< The Mirror 17-09-95
download article

Expression Thailand >>
download articlep1 p2 p3
Bangkok Post 06-09-95
A weather report of a different kind
download article
Despite its name, the "Weather Report" art exhibition currently on display at the National Art Gallery has nothing to do with meteorology. Rienke Enghardt, the Dutch artist who initiated the project, which assembles paintings by artists from many countries to create a connection between Dutch painters and their Asian counterparts, had an explanation ready as to why she chose the name.
‘Weather Report’ was the first name that came to my mind," she said. "I decided the project needed a name like `Weather Report' in order to prevent people from calling it `East-West Confrontation' or something similar that would be prone to categorization." The project, which was initiated in 1991, is the result of enthusiastic cooperation from prominent artists in many Southeast Asian countries, including two in Thailand, Chatchai Puipia and Pinaree Santipak. Enghardt's ideas of culture al interrelationships within art began to take shape several years ago when she made her first trip to Asia. Visiting a number of countries and making sketches and paintings along the way.
She cut each of her drawings into four fragments and sent two of them to Dutch artists and the other two to two artists in Asia whom she had met while traveling. The idea was to develop a series of collaborative pieces combining her own work with contributions from others. "1 felt the need to share the things I was about to experience with my colleagues from the home, and with the artists I was hoping to meet along the way," Enghardt said of the project as it exist­ed in her mind before she departed for Asia.
Using Enghardt's fragments as a point of depar­ture, each artist then separately created works of their own which, when complete, were the same size as Enghardt's original painting. There are two ways of viewing the "Weather Report' art. One is to approach each work as the creation of an individual artist, and the other is to see the group of paintings as a collective work by a group of artists that shows how the five works relate to one another. Some artists, after receiving the fragments, tried to find a connection which would permit them to extend it in its own terms. They sought links of color, form, or line. Others, on the contrary, approached the idea much more freely, departing radically from the original to produce works entirely their own way.
Through the process, Enghardt feels that she has stepped beyond the boundaries of personal experience to participate in a collective adventure. While the individual perceptions and sensibilities of each artist has been preserved, she said, the work as a whole establishes a channel of communication between cultures.
"'Weather Report' is a place where roads meet; different points of view come together while the individuality of each artist stays intact," said the 30 year-old Enghardt. Between 1991 and 1994, she made three trips to Asia, and invited 38 artists from 10 countries to join in the project.
"Weather Report" has just completed a successful showing in the Netherlands, and Bangkok is the it’s first Asianvenue. After it closes here, the show will travel to many cities in Asia, including Jakar­ta, Hanoi, Beijing, Singapore, Hong Kong, and others. In May 1996 it will return for a final repeat showing in the Netherlands.
After that, Enghardt said, the project will be closed, but she is considering a reunion, or some kind of further ex­tension of her unusually rich and suggestive idea, in the future. q The "Weather Report" art exhibition is now on view at the National Gallery, Chao Fa Road through September 10. Gallery hours are from 8 a.m. to 4 p.m.

The "Weather Report" art exhibition is now on view at the National Gallery,
Chao Fa Road through September 10. Gallery hours are from 8 a.m. to 4 p.m.
Het Financiele Dagblad 05-11-06
267 Predestination Hanoi
download article
Hanoi, Temple of Literature, founded in 1070. The base of one of one of the 82 steles commemorating the award of a doctorate, a series commenced in 1484. If they were doing that at Johns Hopkins in the 1960s I am sure I would have completed my Ph.D.

Every time I travel in a country where I don’t speak the language I remember that the last time I did I promised myself not to do it again. It diminishes you and many of the people you deal with to a semi-infantile state. You cannot freely choose places to visit and things to do; your comings and goings have been settled for you before you left home by tourist boards via a form of predestination.

It’s a good thing that I didn’t remember this resolution when my wife and I put a full week in Hanoi onto our around-the-world plane ticket. Not that we learned any Vietnamese in that week, but we nonetheless got to see at least one non-tourist attraction that made a deep impression. It was the opening of a double exhibition, “Connection,” at the Art Vietnam Gallery. The older of the two artists was the Vietnamese Tran Trung Tin. A number of his abstract gouaches on newspaper from the 1970s, lyrical and frightening at the same time, were chosen by the younger artist for the joint show. The younger artist was an admirable Dutch woman named Rienke Enghardt. Enghardt, who travels constantly in Asia, Oceania and Africa as well as Europe and America, does not suffer from tourist predestination. She takes the time and has the energy to define her own destinations. Wherever she goes, she makes contact with local artists and enlists them as co-authors of her work. She travels with what she calls a Hope Box, with space for creations and collaborations of various kinds. At Art Vietnam she showed some of her Weather Reports. These are composites of dismembered drawings by Enghardt that she cuts into four pieces and sends to four different colleagues. Each completes the fragment and returns it to Enghardt, who then assembles a new work from the pieces. These joint creations belong to all five artists and are not offered for sale. Enghardt wants to complete 150 of them before she stops. (However, on an old website of the Gate Foundation, I found the statement that she was going to end the project in 1994 or 1995. See also a report on the exhibition by Joe Fyfe.)

There were personal and professional as well as touristic reasons for our visit. It was the last stop on a five-week trip in which I gave eight lectures on Rembrandt in six cities. The lecture in Hanoi, like those in Seoul (Persoonlijk, 22 oktober), was organized by the Dutch embassy. It was held at the Fine Arts University, a less academic and more artistic environment than the university at which I spoke in Seoul. Again, the hall was packed with students and staff. (In Hanoi, there was also a strong representation of expats.) The Vietnamese listeners asked good questions after the lecture and even challenged me when they were not satisfied with the answers. This is not what I was expecting, and I found it thrilling. I left Asia exhausted but with the satisfied feeling that what I had told my audiences there increased their knowledge about Rembrandt and Holland in far greater measure than would have been achieved by the same lecture given to a European audience.

A better traveler than I will have to take up the challenge, but I think that an itinerant art historian, an academic Rienke Enghardt, could do wonderful work in setting up joint research projects with colleagues in underdeveloped countries. You would move independently, with and without the cooperation of institutions and governments. And you would subvert intellectual as well as journey predestination.

© Gary Schwartz 2006. Published in Loekie Schwartz’s Dutch translation in Het Financieele Dagblad, 5 November 2006
NRC Handelsblad 20-09-05
"De vlieger is mijn symbool voor vrijheid"
download artikel
Kunstenaar Rienke Enghardt laat hinderen vliegers voor vrede maken Rienke Enghardt laat kinderen uit conflictgebieden grote vliegers beschilderen. Morgen zijn zeven van deze 'Kites of Life' op de Dam in Amsterdam te zien.


Ze zijn één meter vijftig breed, hun staarten zijn soms wel zeven meter lang en ze zijn van onder tot boven beschilderd met bloemen, harten, ballonnen, met gelukkige, complete gezinnen en met huizen, veilige huizen. Hier en daar staan er teksten op: No more fear of: Write no evil. De kunstenaar Rienke Enghardt (Den Haag, 1965) werkt sinds vijf jaar met kinderen en jongeren uit conflictgebieden. Op de Kaukasus, in de Palestijnse gebieden en in het voormalige Joegoslavië zet ze een tent op die is opgebouwd uit vliegers. In de tent luisteren kinderen naar verhalenvertellers en gaan ze met elkaar in discussie. Vervolgens uiten ze wat ze gehoord hebben op vliegers, die uiteindelijk worden opgelaten, om de kunst aan de hemel te exposeren. Enghardt werkt sinds enige jaren samen met War Child. Na een tournee door Kosovo, Servië en Kroatië zullen zeven kleurige vliegers, gemaakt door jongeren uit die gebieden, morgen wapperen tijdens een manifestatie van War Child op de Dam in Amsterdam. Tweehonderd mensen zullen daar, op de dag die door de VN is uitgeroepen tot Internationale Dag van de Vrede, een levend vredesteken vormen. Bosnische en Nederlandse graffitikunstenaars zullen de open ruimtes in het teken beschilderen.

Waarom laat u kinderen juist vliegers beschilderen?
„De vlieger is mijn symbool voor vrijheid, de tent staat voor veiligheid. Tussen vrijheid en veiligheid, en met de juiste balans tussen die twee, schuilt in mijn ogen de mogelijkheid tot vrede."
U gebruikt voor uw projecten vaak het verhaal `De zeven Angsten', uit het Russische Amour-gebied. Waarom juist dit verhaal?
„Het gaat over een jongen wiens broertje wordt meegesleurd door een tijger. Om zijn broer terug te zien, moet hij zeven angsten overwinnen, de laatste daarvan is een hoge muur. Omdat hij die muur niet aandurft, besluit hij zijn eigen hazenhart uit te snijden, wat natuurlijk de grootste zelfoverwinning is. Op dat moment verdwijnt de muur, en de jongen ziet zijn broer met zijn tijgerbruid. De tijger wilde hem niet opeten, maar met hem trouwen.
„Het is een prachtig, gelaagd verhaal, dat een heleboel elementen en emoties bevat die de kinderen herkennen. Angst en moed, verdriet en troost en niet te vergeten een schitterende bruiloft aan het slot. Daarnaast is het niet-realistisch; het prikkelt de fantasie." Wat halen de kinderen die meedoen zelf uit uw projecten?
„Ik ben beeldend kunstenaar, mijn doelen zijn niet educatief of therapeutisch. Het gaat mij om uitwisseling en gelijkwaardigheid; om met kinderen te werken aan een groter geheel. Daarnaast vind ik kindertekeningen fantastisch. Of het nu om een harkerig poppetje gaat, of het schitterende landschap dat ik een Palestijns stenengooiertje een keer zag tekenen.
„Mijn intenties en die van kinderen gaan goed samen. Kinderen vinden het geweldig om aan iets groots te werken, en om serieus genomen te worden. De joodse en Arabische kinderen met wie ik in Tel Aviv werkte, wilden het aanvankelijk bijvoorbeeld helemaal niet over vrede hebben. Ze waren moe van het thema, hadden genoeg andere dingen aan hun hoofd. De intifadah-kinderen met wie ik ooit werkte, waren kleine vechtmachines. Op de vlieger verschenen tanks, mitrailleurs en zelfs een hakenkruis. Het was de enige keer dat zoiets gebeurde."
Wat heeft u met die vlieger gedaan? „Die heb ik natuurlijk nog. Het is mij er niet om te doen de kinderen in een bepaalde richting te sturen. Ik heb het er wel met ze over gehad natuurlijk, of je er nu zoveel mee opschoot zo'n symbool te gebruiken. En ik zei dat ik die ene jongen die een mooi landschap schilderde, het stoerste vond van hen allemaal, omdat hij vooruit durfde te .denken, naar een mooie toekomst."
Wat doet u als er geen wind is en de vredesvlieger gaat niet op? Dat lijkt me voor de kinderen van een pijnlijke symboliek.
„Zolang je rent, blijft de vlieger hoog. Maar als er geen wind is, valt hij zodra je stopt, naar beneden. Ik ren in zo'n geval heel fanatiek, zo fanatiek dat de kinderen het bijna zielig voor mij vinden als het niet lukt. Als er geen ruimte is om de vlieger op te laten, breng ik de kinderen naar een hoge brug of een hoog gebouw. Dan laten we de vlieger daar vanaf zeilen, als een soort vredesvaandel."

People building peace, morgen 15.00 uur op de Dam in Amsterdam.
Donderdag om 17.00 uur laat Rienke Enghardt met een aantal Bosnische en Nederlandse jongeren
beschilderde vliegers op op het Scheveningse strand.
NRC Handelsblad 27-05-05
Het pantervel van Roestaveli
download artikel
Comment ca va, et, cetera, tralala", roept Karaman Kutateladze voordat hij zijn hoofd in mijn schoot gooit. Hij heeft zojuist het zoveelste glas rode wijn in zijn keel gegoten en zijn zoveelste toespraak beëindigd, over Kunst als Middel om een Betere Wereld te Scheppen waarin Vriendschap het belangrijkst is. „Wist je dat mijn grootvader bevriend was met Picasso en dat ik vijfjaar in Parijs heb gewoond?" mompelt hij. Vandaar dat beetje Frans dus.

Samen met vijftien beeldend kunstenaars, schrijvers en musici uit Georgië, Litouwen en Nederland ben ik een week in een landhuis aan de rand van het dorp Garikula (`Uithoek'), zo'n zeventig kilometer ten zuidwesten van Tbilisi. Het huis met zijn toren en grote warandes – in 1885 gebouwd door een verbannen Poolse generaal – ligt aan een kolkend riviertje en kijkt uit op groene bergen, wijngaarden en de sneeuw van de Kaukasus. In 2002 werd het door de schilder Karaman verbouwd tot een ontmoetingscentrum voorkunstenaars. Een paar keer per jaar komen die er uit verschillende landen bijeen om aan een project te werken, dat dit keer als thema heeft: 'Europe, Artists Open Your Heart as a Carpet'. Harten die zich als een oosters tapijt moeten ontrollen. Behalve door het landschap en het tapijt moeten we ons ook laten inspireren door De ridder in het pantervel, een internationaal vermaard episch gedicht van de twaalfde-eeuwse Georgische dichter Sjota Roestaveli over de vriendschap tussen drie mannen uit verschillende culturen. Maar op een enkeling na heeft niemand dit gelezen, en gezien de maximalistische drankconsumptie van de Litouwse mannen lijken weinigen van plan dit alsnog te doen.

„Ik hou van je", zegt Herkus Kuncius als ik hem vraag naar het literaire leven in Litouwen. De veertig jaar oude postmodernist is een van de beroemdste schrijvers van zijn land. Met zijn nihilistische romans en toneelstukken schiet hij het liefst alle heilige huisjes omver. Dronkenschap, Gargantuesk vreten, rauwe seks zonder liefde, poep en pis zijn terugkerende elementen in zijn werk. „Litouwen is vooral een land van dichters", fluistert hij. „Er zijn maar zo'n tien serieuze schrijvers zoals ik. Jaarlijks publiceer ik een roman, in een oplage van 1.000 à 1.500 exemplaren." Het is zo ongeveer het laatste wat hij tegen me zal willen zeggen. „Vorig jaar discussieerden we in Vilnius met Nederlandse en Litouwse kunstenaars over de toekomst van hun beroepspraktijk en het kunstvakonderwijs", zegt Bert Holvast, directeur van de Federatie van Kunstenaarsverenigingen. „Het was zo'n succes dat Tbilisi ons uitnodigde voor een vervolg." Op verzoek van de European Council of Artists organiseerde hij deze `culturele expeditie', die dit keer wordt voorafgegaan door een kunstenaarsworkshop op een mooie locatie.

Als twee dorpsmusici binnenkomen, een magere trommelaar en een kleine, dikke accordeonist, zwijgt het gezelschap. De accordeon golft op de buik van zijn bespeler. Zijn worstenvingertjes lijken vergroeid met de toetsen. Nadat ze een uur onafgebroken hebben gespeeld en gezongen nodigen ze de Nederlandse sopraan Henriette Schenk uit met hen mee te doen. „Wat moeten we spelen?" vragen ze. „Les Feuilles Mortes", antwoordt de sopraan, waarop ze de melodie voorzingt. De accordeonist zuigt dit niet eerder gehoorde lied op en speelt het even later alsof het tot zijn vaste repertoire behoort.

Anders dan Schenk en de Litouwse vertolker van volksmuziek Giedrius Svilainis doet de Georgische rockgitarist Lado Boerdoeli niet mee. Hij heeft het te druk met zijn ideaal: „In Tbilisi wil ik een voormalige schuilkelder van een kilometer lang tot een club verbouwen met alleen maar goede muziek en goede dj's. Op de Kaukasus kun je nu alleen maar voor veel geld slechte muziek horen in clubs vol maffiosi."
De volgende ochtend is er geen warm water in de houtgestookte douche. De helft van de groep zit daarom met een glas tsjatsja – `druivenwodka', met 50 procent alcohol – aan het ontbijt. Onder de Nederlandse deelnemers suddert de wanhoop. Beeldend kunstenares Rienke Enghardt heeft er genoeg van en stelt na de lunch dwingend voor aan het werk te gaan. „Als we zo doorgaan, gebeurt er hier de komende dagen niets", zegt ze. Rienke heeft uitgebreide ervaring met het verbroederen der volken dankzij de reizende kunstshows die ze in voormalige oorlogsgebieden in Afrika, Vietnam en op de Balkan organiseert. In Garikula wil ze haar vliegerproject uitvoeren: het laten beschilderen van haar twaalf meter lange Sanjo-vlieger. Even later verenigen enkele kunstenaars zich voor de witte lap die zij aan de muur in de grote zaal heeft bevestigd.
De prominente Litouwse schilder Arunas Vaitkunas – de enige die De ridder in het pantervel kan dromen – gaat de vlieger samen met de Georgische vormgever Archill Turmanidze beschilderen. De Litouwse textielkunstenares Severija Incirauskaite belooft een wollen staartstuk te maken. En de drie musici besluiten tijdens het vliegeren Nederlandse, Georgische en Litouwse volksliederen te laten weerklinken, begeleid door panfluiten, trommels en gitaar. De in Nederland wonende Turkse kunstenaar Servet Kocyigit zal alles met de camera vastleggen en er een videomontage van maken. Die film moet tijdens ons slotoptreden in het conservatorium van Tbilisi worden vertoond, in aanwezigheid van Sandra Saakasjvili, de vrouw van de president.

Halverwege het diner komt er een oudere Georgische kunstenaar binnen, Ilja Zautasjvili. Niemand kent hem, maar hij wordt toegesproken alsof hij Stalin zelf is. Als hij genoeg gedronken en gespeecht heeft, laat hij een van de hoogtepunten uit zijn oeuvre op dvd zien: een vrouwenhand die onder begeleiding van Oriëntaalse muziek in een koffertje een bijbel en een pistool schikt wordt afgewisseld door het onderlijf van een masturberende vrouw. Iedereen verstijft. „Nou, wat vinden jullie?" vraagt Ilja trots. ,,Mooi", zegt een enkeling beleefd. De meesten lopen nu zwijgend naar hun kamer.
„Dit is de meest gore, commerciële kunst die er bestaat", zegt Servet de volgende ochtend voor het washok. „Alleen maar bedoeld om op te vallen en geld te verdienen." Servet neemt in september deel aan de Biënnale van Istanbul en komt op voor de wereld waar hij vandaan komt., De achttienjarige Otar Magarasjvili, een jonge schrijver die in Amerika op school heeft gezeten„ moet niets hebben van de dronkelappen om hem heen. „Virginia Woolf is mijn held", zegt hij.„In Amerika heb ik al haar boeken gelezen. Maar hier is geen Engels boek te krijgen. Ze zijn veel te duur en in de bibliotheken kun je ze niet vinden.” De tweehonderd bibliotheken in Georgië krijgen jaarlijks in totaal maar 20.000 lari voor de aanschaf van nieuwe boeken. Honderd lari per filiaal dus. Goed voor hoogstens vier boeken.

Hamer en vijzel
De hele ochtend is Arunas bezig verf te maken door met een hamer en een vijzel stukken rots te vergruizelen en fijn te malen. Archill staat hem bij. „Ik voel me net een derde arm van Arunas", zegt hij trots.
Na de lunch beschildert Arunas de vlieger. Met een bezem en een latexkwast strijkt hij over het vliegerdoek dat tegen een middeleeuwse muur in de tuin wordt gehouden. Patronen van de steenformaties worden zichtbaar. Our draagt een lofzang op Garikula voor. De musici zingen drietalig en driestemmig `Aan de Amsterdamse grachten' gevolgd door een Litouws volkslied. Als Bert Holvast even later van een wandeling terugkeert, zegt hij: „Aan de overkant van de rivier kon je het horen. Dorpelingen zongen mee." De vlieger is dan al veranderd in een pantervel, het pantervel van Roestaveli.
Ook de Litouwse kunstcritica Karolina Jakaite is blij dat er eindelijk iets gebeurt. Tijdens het eten vertelt ze over de moeilijke positie van de kunst in haar geboorteland: „In de tijd van de Sovjet-Unie kochten staatscommissies kunst in galeries en borgen die op in depots. Niemand kreeg die kunst hierna nog te zien. Maar na de onafhankelijkheid had de regering geen geld voor cultuur en werd er niets meer aangekocht. Veel kunst verdween naar het buitenland. Nu pas is de overheid bezig een museum voor moderne kunst op te richten."
Litouwen is inmiddels lid van de EU en beleeft een economische boom, dus dat museum komt er heus wel. Het lot van Georgië is dramatischer. Het voormalig pronkstuk van de Sovjet-Unie spartelt sinds zijn onafhankelijkheid in 1991 in de goot. Het land is straatarm en het ziet er niet naar uit dat de problemen snel worden opgelost. Archill kijkt dan ook met weemoed terug naar de sovjettijd. ,Toen was er geld om te reizen. Zo ben ik zelf naar Istanbul en Damascus geweest, dat heeft me enorm geïnspireerd. Nu zou ik graag eens naar Berlijn gaan om daar met andere kunstenaars in contact te komen, maar ik vrees dat dit er nooit van zal komen."
De volgende ochtend wordt de vlieger opgelaten. Herzus slaapt zijn roes uit, maar verder trekt bijna iedereen naar de top van de berg aan de overkant van de rivier. Op de graat beginnen de musici met hun optreden. Eerst klinkt de Italiaanse aria antique 'Caro Mio Ben', terwijl Arunas het laatste witte vlak in de vliegerkop zwart naakt. Als de aria is afgelopen laat iedereen de vlieger los, die onmiddellijk door de wind wordt ontvoerd. „Meer touw", roept vliegeraar Rienke streng. De vlieger klimt naar de hemel. De panter boezemt schrik in. Iedereen is ontroerd. Arunas zit in het gras en kijkt naar de hemel. ,Hiervoor ben ik naar Georgië gekomen", zegt hij. De Litouwse Karolina en Severija beginnen hierna met let maken van het wollen kleed, waarvoor Archill een Georgisch logo heeft ontworpen. Tot laat in de avond wordt doorgewerkt. Daarna begint het grote zuipen weer, onder leiding van porno-Ilja en de Litouwse mannen. Tot diep in de nacht galmen hun heildronken door de gangen.

Op de laatste dag van ons verblijf wordt de wol van het tapijt met heet water en zeepsop aangestampt, onder begeleiding van de kikkers en de nachtegalen. En dan rijdt e een bus met zo'n vijftig cultuurapparatsjiki en excentriek geklede kunstenaars – als Palestijn, cowboyvrouw, tweelingbroer van Wagner – het terrein op voor een lunch in de open lucht. Er ploft een gerenommeerde kunstcriticus uit Vilnius naast me neer. Hij is speciaal voor dit festijn overgekomen. Ook hij houdt van lange toespraken, net als de bejaarde Georgische schrijver met de witte manen, de sinterklaasbaard en de baret, die bekent dat het zo zwaar is om als nationale beroemdheid een nieuw boek te schrijven en daardoor op te vallen. Er wordt geschreeuwd en gedronken, gespeecht op Bush, op Europa, en natuurlijk op de Kunst, de Vriendschap en de Liefde. Karaman zegt spottend: „Comment ga va, et cetera, tralala."
De twee Georgische organisatoren, George Kipiani en Manana Doembadze, manifesteren zich als de keizer en keizerin van de Georgische cultuur. George, 140 kilo zwaar, is vice-voorzitter van de Bond van Architecten; Manana, klein, hooggehakt, met opgestuwde boezem en bordeaux kleurspoeling, is behalve de dochter van de beroemdste Georgische schrijver ook secretaris van de Raad van Creatieve Bonden van Georgië. Ze heeft haar gepensioneerde man bij zich: een kopie van de oudere Clint Eastwood, met cowboyriem, laarzen en strakke spijkerbroek. „Laat ons drinken op de Kunst", roept hij alsof het een doodvonnis is.

Aan het eind van de avond reizen we gezamenlijk terug naar Tbilisi, een Potemkin-stad op de Kaukasus. De hoofdstraten zij n vanwege het bezoek van president Bush opnieuw geasfalteerd, de huizen hebben een lik verf gekregen. Het heeft vele miljoenen euro's gekost, terwijl voor de dorpen die de afgelopen maand door de zware regenval zijn verwoest geen geld over is. In de zijstraten van de Roestaveli-boulevard overheerst het verval. Te midden daarvan staat het Huis van de Schrijversbond, eens een fraai Art Nouveau-gebouw. Daar worden we de volgende ochtend ontvangen door zo'n vijftig schrijvers, dichters, musici en beeldend kunstenaars. Van ons verlangen ze oplossingen voor hun penibele situatie. Na een officieel welkom houdt porno-Ilja een rede waarin hij vooral zijn eigen rol in Garikula en die van Manana prijst. Vervolgens neemt Zaza Gachechiladze, hoofdredacteur van een Engelstalige Georgische krant, het woord. Hij is pessimistisch over de ontwikkelingen in de kunst sinds Georgië een democratie is, al vindt hij vrijheid natuurlijk een schone zaak. „De situatie in de kunstwereld is desastreus", zegt hij. „Overal moeten kunstenaars hun werk op straat verkopen om rond te komen." Maar het grootste probleem is volgens hem het gebrek aan liquide middelen van de Schrijversbond. „Het parlement heeft de Bond 400.000 lari (180.000 euro) toegewezen", zegt hij. „We hebben daar nog niets van gezien." De Bond telt 470 leden, die ieder maandelijks zo'n 200 lari moeten krijgen, de helft van het bestaansminimum. Otar is verontwaardigd over die vanzelfsprekende uitkering: „Sommigen hebben al in geen veertig jaar iets geschreven. Alleen hun lidmaatschap verschaft ze nog geld en status."

Een paar straten verderop gloort de hoop in het Kaukasushuis, een organisatie die de etnische culturen van alle Kaukasische volkeren bestudeert. Tentoonstellingen, vertalingen van elkaars belangrijkste literaire werken, symposia en concerten moeten de door burgeroorlog en etnische zuiveringen verstoorde verhoudingen tussen de diverse volken in Georgië verbeteren. Mensenrechten, religieuze en etnische tolerantie zijn hier vanzelfsprekend. „Wij doen hier wat de staat zou moeten doen", zegt Naira Gelasjvili, de schrijfster die het Kaukasushuis leidt. „De taal van de politiek vervreemdt de volkeren op de Kaukasus van elkaar, maar de taal van de kunst verenigt hen. Wij vertellen wat er werkelijk is gebeurd, wie Stalin echt was, wie de burgeroorlog in de jaren negentig begon." Naira Gelasjvili is voor niets en niemand bang. „Door tegenstanders, voornamelijk leden van de Schrijversbond, worden we regelmatig bedreigd", zegt ze met een kom-maarop-blik. „Zij noemen ons het anti-Georgische Huis."

Geen vuilnis
Ook de Media Art Farm, een centrum voor jonge kunstenaars op een kilometer afstand van de Schrijversbond, wordt tegengewerkt door de oude garde. „De Kunstenaarsbond is zeer conservatief', zegt Sophia Tabatadze. Van deze aan de Rietveld Academie opgeleide kunstenares is enkele dagen geleden een tentoonstelling geopend in de prestigieuze Blauwe Galerie. ,,De directie was tegen mijn installatie – twee gangen met portretfoto's van beroemde, oude Georgiërs, die door een paradepodium met elkaar worden verbonden. Met die brug wilde ik het mooie van onze mentaliteit met het lelijke verbinden. Privé is bij ons tenslotte alles mooi, terwijl het openbare wordt verwaarloosd. Een deel van de ruimte had ik volgestort met vuilnis, om het contrast te versterken. Een dag voor de opening is dit weggehaald, zogenaamd door een schoonmaakster. Ze beschuldigen me nu van nestbevuiling." Ze is echter niet van plan het land te verlaten. „Georgië bevindt zich in een overgangsperiode. Alles gebeurt voor je ogen. Daar moetje als kunstenaar van profiteren."
Even later begint in het Schrijvershuis de slotconferentie. De zaal stroomt vol met kunstenaars die willen weten wat wij van het artistieke klimaat in Tbilisi vinden. Maar George en Manana, die het debat zullen leiden, zijn nergens te bekennen, evenmin als de Litouwse en Nederlandse delegaties. Als ik na twee uur voor de zoveelste keer vraag waar iedereen is, wordt er eindelijk gebeld. Het blijkt nu dat bij een bezoek aan een kunstproject in een kinderopvanghuis de 48-jarige vliegerschilder Arunas aan een hartaanval is bezweken. Icarus is neergestort. De Litouwers zijn in shock. „Hij heeft twee uur in een smoezelig straatje gelegen voor hij werd afgevoerd", zegt Holvast via de telefoon.
Het slotconcert en het banket worden afgelast, tot teleurstelling van Manana en George die juist zo naar een feestje hadden uitgekeken.
's Avonds zitten we bij elkaar in het hotel. De Litouwers bidden. Heildronken zijn er niet, alcohol wordt met mate geschonken. Grote woorden bestaan ineens niet meer. „Arunas ligt in een soort lijkenstal bij het station", zegt Holvast vermoeid na zijn terugkeer uit het `mortuarium'. „Een garage zonder dak, zonder koelinstallatie." In wat voor een land zijn we in godsnaam terechtgekomen?
Aan het slot van die avond wordt besloten dat de vlieger niet in Georgië blijft, maar naar Litouwen wordt gebracht. „We gaan een grote tentoonstelling met Arunas' werk organiseren", zegt Karolina. „De vlieger zal er het hoogtepunt zijn. Het is het laatste wat hij heeft gemaakt."
Leesgoed 2005
Tijgeren & vliegeren
download artikel p1 p2 p3 p4
Rienke Enghardt (1965) is een beeldend kunstenaar die met haar Hope Box over de aardbol reist. Hope Box bevat verschillende mobiele, interactieve kunstprojecten die door haar zijn ontworpen en geïnitieerd. Sinds 1991 werken er meer dan 15o kunstenaars uit 25 landen samen in Hope Box en het aantal groeit per reis. Eén van de projecten is de kinderkunstshow Tijgeren & Vliegeren en daarover gaat dit interview. An van 't Oosten.

Hoe gaat zo'n Tijgeren & Vliegeren show?
'Voordat de kinderen arriveren om aan de show deel te nemen, wordt de verteltent opgezet. Hij is rechthoekig en gemaakt van door mij beschilderd tyfek vliegerdoek. In de tent neemt een lokale verhalenverteller plaats en daarna wordt de tent gesloten. Pas als de kinderen op het vertelkleed vóór de tent zitten, wordt de voorkant geopend en steekt de verhalenverteller van wal met het verhaal "De zeven angsten van de jongen met het hazenhart". Als het verhaal uit is, filosoferen we er met elkaar over. Daarna rol ik een lap tyfek uit van 1,5 bij 10 meter en gaan de kinderen, geïnspireerd door het verhaal en het praten erover, aan de slag met viltstiften en spuitbussen. Tot slot zeg ik dat we hun kunstwerken gaan exposeren, en wel in het luchtruim. Op dat moment blijkt dat de verteltent bestaat uit beschilderde Sanjovliegers waaraan staarten kunnen van 1,5 bij 10 meter. De kinderen hebben tot hun verbazing niet op een willekeurige lap hun impressies gegeven, maar op de staart van een enorme vlieger.'

Wat bedoel je met de titel Tijgeren & Vliegeren?
'Veiligheid en vrijheid. Moet je je voorstellen dat je een tijgerjonkie bent tussen de voorpoten van je ouders. Is dat een veilige plek of niet? En een vlieger die hoog in de lucht staat is mijn beeld voor vrijheid.'

Vertel iets over jezelf
'Al heel jong tekende ik dagen achter elkaar. Ik was en voelde me een bevoorrecht kind. Ik had alles mee; lieve zorgzame ouders, ik werd nooit gepest op school, woonde in vrijheid in een rijk land en kon de kunstopleiding volgen die ik wilde. Als tiener besefte ik het onrecht in de wereld en voelde ik me schuldig en onmachtig tegelijk dat anderen niet hadden wat ik als vanzelfsprekend wel had. Geen wonder dat er conflicten en oorlogen ontstonden. Ik moest iets doen, maar wat had ik te bieden? Bovendien, met mijn antiautoritaire aard paste ik in geen enkel systeem en kon ik moeilijk met regels en voorschriften omgaan.'

Hoe ontstonden jouw projecten?
Vanuit de gedachte dat ik in mijn eentje als kunstenaar een beperkte kijk op de wereld had, mijn middel tot communiceren beeldende kunst is, ontwierp ik mijn eerste project,' [Weather Report, AvtO.] 'waarin kunstenaars wereldwijd kunnen samenwerken in beeldtaal. In dit project inspireren we elkaar en prikkelen we de verbeeldingskracht. Het resultaat is dat we samen een completer beeld van de werkelijkheid scheppen. Toen bleek dat dat tussen volwassenen werkte, ontstond bijna als een logisch vervolg de kinderkunstshow Tijgeren & Vliegeren.

Je komt op plaatsen waar gruwelijkheden zijn gebeurd of nog gebeuren. Wat moet je daar met verbeeldingskracht?
'Ik geloof dat verbeelding soms niet ver van de werkelijkheid af hoeft te liggen. Ik schep in Tijgeren & Vliegeren een situatie dat kinderen in extreme omstandigheden, los van taalbarrières kunnen communiceren. Ik zie hoe ze zich, op de meest uiteenlopende plaatsen op de wereld, naar aanleiding van hetzelfde verhaal uiten in tekeningen, hoe hun verbeeldingskracht wordt gestimuleerd en hun vaak opvallend moedige blik op de toekomst.'

Wat beseffen kinderen in het algemeen van hun eigen situatie?
'Ongelooflijk veel, zeker gezien hun leeftijd soms. Ze vertellen er hele verhalen over bij het filosoferen over hun tekeningen. Ik gaf op uitnodiging van Holland Office for Personal Encouragement' [zie, Red.] 'de Tijgeren & Vliegerenshow in Khan Younis, bij de grens van Gaza en Israël. De Palestijnse jongens waren politiek bewuste pubers, eigenlijk al te oud voor deze show. Bij het tekenen kwam hun boosheid met bakken tegelijk tevoorschijn; tanks, hakenkruizen en davidsterren en volop triomfantelijke Palestijnse vlaggetjes. Er was één jongen die een sprookjesachtig landschap tekende vol bloemen met een stralende zon erboven. Hij werd er om geplaagd door de anderen. We spraken over hun woede en haat om de tanks, de doden, de vernietiging van huizen, de beperking van vrijheid, en... dat er moed voor nodig is om dan bloemetjes en een zonnetje te tekenen. En dat dàt het mooie is van beeldtaal. Je kunt je boosheid uiten over de wereld waarin je zit en de aanwezigheid van vijanden, of je kunt een mooie wereld scheppen waarvan je droomt. Zo rolden we vanzelf in het gesprek dat vrijheid in je geest zit. Dat je, net als de jongen uit het verhaal' ['De zeven angsten van de jongen met het hazenhart', AvtO.] 'elke dag opnieuw je angsten moet overwinnen.
"Ga je ook naar Israël?" vroegen ze.
"Over twee dagen."
"Dat zijn onze vijanden." "De kinderen ook?"
"Eh... Nee, die niet. Die willen vast ook vrede."
Overigens, deze jongens vonden het echt fantastisch dat we, ondanks het verbod, toch gingen vliegeren. Op zo'n moment realiseer je je des te meer dat deze kinderen nauwelijks kind kunnen zijn.'

Je hebt vast meer ontroerende uitspraken?
'In Kosovo en Georgië zeiden kinderen opvallend vaak: "Er moet vriendschap en broederschap zijn tussen alle volken." Een meisje in Kameroen: "Ik ben zo trots op onze tekening; daar heb IK aan meegedaan!" Een van de straatkinderen in Durban, (Zuid-Afrika) vroeg: "Is Gcina Mhlophe, (beroemd verhalenverteller en een vriendin van Nelson Mandela) echt voor ONS gekomen?" Een jongetje uit het opvanghuis in Tbilisi (Georgië): "Ik lijk het meest op een straathond; ik word ook overal weggeschopt." Ook zeggen kinderen vaak dat ze nieuwsgierig zijn naar de kinderen van andere landen en werelddelen. En het zit 'm niet alleen in uitspraken; het non-verbale van een verlegen glimlach, de concentratie en de ontspanning tijdens de show, het plezier bij het vliegeren zegt zoveel meer dan woorden kunnen zeggen. Een jongen in Johannesburg (ik noemde hem de burgemeester omdat hij me zoveel over de stad wist te vertellen) die in een beruchte flat en wijk woonde waar het allesbehalve veilig was, zei tijdens het filosoferen over het verhaal: "Je moet gewoon sterk zijn en in jezelf geloven".'

De show is over, en dan?
'Als kinderen zich in die drie uur die de show duurt kunnen ontladen, zich even veilig en vrij hebben kunnen voelen om te zeggen wat belangrijk voor ze is, wetende dat hun verhaal verder gaat over de wereld, als ze doodgewoon lol hebben gehad, als het hoopgevend is geweest, is mijn missie geslaagd.'

Heb je het gevoel dat je de kinderen iets kan geven?
'Ik leg de nadruk op uitwisseling in gelijkwaardigheid en vriendschap en vertel dat ik geloof in een gemeenschappelijke bezieling van dingen. Ik vertel ze over mijn reizen, de andere kinderen,' [lees: kinderen van de vijand, AvtO.] 'dat ik alle tekeningen bewaar, dat het één groot kunstwerk wordt dat in 2007 als een satellietvlieger de lucht ingaat. En dat de wereld altijd groter is dan het eigen wereldje. Een kind dat in een getto opgroeit kan zo de hoopvolle gedachte hebben dat er een deeltje uit die beperkte eigen wereld door creatieve verbeeldingskracht in die andere wereld terechtkomt. Dat haar of zijn stem wordt gehoord en gezien. Dat je samen tot iets groots kunt komen en intussen elkaar hoop en troost kunt geven. Ik heb trouwens nog een mooi voorbeeld van gelijkwaardigheid. Ik kreeg een verzoek of ik de show wilde doen in Sarajevo (Bosnië-Herzegovina) voor blinde gehandicapte kinderen. Ik had geen idee hoe dat zou moeten en zocht contact met Bartiméus in Zeist. Ik vroeg daar aan de blinde kinderen of ze kritisch naar de show wilden "kijken" en aangeven waar ik hem moest aanpassen, verbeteren, wat er in of uit moest, om zo goed mogelijk beslagen ten ijs te komen in Sarajevo. Dat werkte fantastisch goed. Heel mooi was toen tijdens het filosoferen het woord doodsangst viel. Iedereen reageerde wat voor hem of haar angst betekende. Eén jongen zei toen dat hij "verkering vragen" wel een doodsangst vond.'

Je moet vaak afscheid nemen, went dat?
'Nooit! En ik ben er uitgesproken slecht in. Het leuke van mijn concept is dat ik minimaal één keer terugkom. Na ongeveer een jaar laat ik iedereen die ik heb betrokken bij Tijgeren & Vliegeren de andere kant van de staart zien waar anderen weer vrijwillig aan hebben meegewerkt. Soms krijg ik bij een afscheid opeens een nét geplukt bloemetje in mijn hand gedrukt. Dan ben ik heel ontroerd en zoiets maakt het weggaan nog moeilijker. In Zuid-Afrika was ik in Thutukani. Dat is een opvanghuis voor straatjongens tussen de zeven en zestien jaar. Het zijn bijna allemaal wezen doordat hun ouders aan aids zijn overleden. Ze zijn al vanaf hun geboorte besmet en snuiven lijm om even aan de ellende te ontsnappen. Dat is hartverscheurend om te zien. Ik troostte hen en mezelf met de belofte dat ik terug zou komen.'
Wat denk je dan op zo'n moment?
'Tja, dat ik ze na een aantal uren toch weer achterlaat in hun eigen rotwereldje. Het blijft onverteerbaar dat er zoveel onrecht en ellende is, maar het heeft nooit zin om bij de pakken neer te zitten. Kijk naar de volksverhalen waar "De zeven angsten van de jongen met het hazenhart" er één van is. Die zijn niet voor niets ontstaan. Waarom maken mensen kunst? Kijk naar "De Schreeuw" van Edvard Munch. Veel kunstenaars hebben werk gemaakt over een gebeurtenis of een gevoel om anderen er met de haren bij te slepen, om erover te vertellen, of ze eraan te herinneren. Ik kom door de projecten in aanraking met kinderen wiens realiteit voor mij in het veilige Nederland onvoorstelbaar is. Ze hebben vaak afschuwelijke tijden meegemaakt of zitten nog steeds in extreme omstandigheden en moeten het zelf zien te rooien met hun angsten en ellende. Vaak zonderbescherming van ouders, want er zijn ontzettend veel wezen. Kinderen in Palestina zitten er nog middenin. Kinderen in Kosovo drukken zich al voorzichtig uit in positieve woorden en durven weer in het goede te geloven. Zij laten in tegenstelling tot volwassenen het haatgevoel eerder los. Je kunt kinderen met elkaar in aanraking brengen en vertellen dat die anderen ook geen oorlog willen. Ik neem in de show geen stelling, maar toon het werk en de gedachten van de andere kinderen.'

Is er een rode draad tussen al die kinderen die je op de meest uiteenlopende plaatsen ontmoet?
'Moed. Kinderen zijn zo onvoorstelbaar dapper en moedig. En overal ter wereld willen ze de staart van de vlieger vasthouden als hij de lucht ingaat en hollen ze lachend mee. En, al staat de vlieger nog zo hoog, altijd roepen er kinderen dat ze hun eigen tekening zien.'

Hebben kinderen niet meer behoefte aan eten, kleren en speelgoed?
'Dit is wat ik kan. En, hoe was het ook weer; niet alleen van brood zal de mens leven? Kunst kan je meevoeren in schoonheid en je doen huiveren van angst. In het beste geval stimuleert het je verbeeldingskracht en zet het je aan het denken en dat heeft nog niemand kwaad gedaan. Ik doe het uit liefde, of in elk geval mét liefde vóór en samen met mensen. Dat klinkt in deze complexe grote, boze wereld soft. Ik ben nog al eens boos en verdrietig over alle ellende. Tegelijkertijd vind ik het leven mooi en kom ik overal bijzondere mensen tegen. Om op Tijgeren & Vliegeren terug te komen, of het kunst is weet ik niet. Wat ik doe met deze show is te beleven, te zien, te beschrijven en te begrijpen. De ware kunst erin is nog niet zichtbaar voor "publiek". Ik selecteer ook geen mooie of knappe tekeningen; ik ben niet op zoek naar kunstenaars in de dop. Iedereen die wil, mag meedoen. Het uiteindelijke artistieke resultaat is de satellietvlieger die zal ontstaan uit tekeningen van duizenden geïnspireerde handjes. Alleen al om de bezieling van die handjes zou men Tijgeren & Vliegeren tot kunst moeten rekenen.'

Waar kun je zo'n enorme vlieger oplaten?
'Op een raketbasis in Kazachstan. Op die plek, heel open - veel wind, gaan de duizenden meters kindertekeningen de lucht in. Ik doe dat in samenwerking met professionele vliegermakers. Ik hoop dat op dat tijdstip kinderen naar de hemel staren en zeker weten dat ze hun tekening zien wapperen.'

Op jouw wereldkaart staan alleen plaatsnamen waar je bent geweest, geen landen. Waarom? `Ik hou niet van grenzen en begrenzingen.' Heb je al weer een nieuw project in gedachten?
'Kites of Life wordt een project voor de 'vergeten' groep jongeren tussen de twaalf en achttien jaar. Met straatkunst en graffiti ga ik samen met andere kunstenaars en de jongeren aan de slag.'

Je hebt het steeds over filosoferen en praten met elkaar, hoe doe je dat?
'Het kunstproject op zich is een aanzet tot communiceren. Verder maak ik gebruik van tolken, maar op elke reis valt het me op hoeveel kinderen zich met Engelse en Franse woorden verstaanbaar kunnen maken.'

Een echt Hollandse vraag; hoe financier je alles?
'Voor de shows en workshops die ik in Nederland en westerse steden doe, wordt betaald. Soms neem ik een opdracht aan die weer even geld oplevert. En altijd doe ik een beroep op potentiële sponsors.
Als ik op uitnodiging van een organisatie zoals bijvoorbeeld War Child ergens naar toe ga, betekent dat dat mijn kosten door hen worden betaald. Zonder dergelijke organisaties zou ik nooit in staat zijn in bepaalde gebieden rond te lopen, een verzekering is heel duur in verband met landmijnen en dergelijke. Door de plaatselijke medewerkers van organisaties kom ik ook in contact met lokale kunstenaars, die ik dan bij de show betrek en waar uiteindelijk de kinderen weer profijt van hebben. Tijdens mijn reizen maak ik weinig kosten en logeer vaak bij kunstenaars thuis. Bovendien heeft het Fonds voor de Beeldende Kunst me een basisstipendium voor vier jaar gegeven. Dat geld staat ergens vast en daar kan ik zo nodig op terugvallen.

Het nakijken...
Alles valt en staat met bijdragen van vrienden op elk gebied die ik dankbaar aanvaard; de vormgeving en uitvoering van mijn folders, vertalingen van het verhaal, de website, materialen, hand- en spandiensten van meereizende internationale kunstenaars-muzikanten-fotografen enzovoort. Als ik word uitgenodigd om in een galerie te exposeren en workshops te geven, neem ik de kans waar om alle projecten van Hope Box mee te nemen, zodat ik in diezelfde galerie of zomaar ergens buiten onder meer de Tijgeren & Vliegeren-show kan opvoeren. Vaak doen kunstenaars die ik uitnodig voor een ander project uit Hope Box, spontaan mee met de show. Ze helpen opbouwen, zorgen soms voor vervoer voor de kinderen, brengen iets lekkers voor ze mee, en voegen zo een leuk element toe.'

Is er nog ruimte voor een privé-leven?
'Ik zou niet kunnen en willen leven volgens een vast patroon met een zorgvuldig opgebouwd pensioen aan het eind van de rit. Ik voel me een wereldburger. Overal laat ik mensen en kinderen achter die me dierbaar zijn en waarop ik me verheug als ik ze terugzie. Ik heb gekozen; dit is mijn leven.'

Plannen voor de nabije toekomst?
'Na vijftien jaar reizen zal Hope Box in 2006-2007 haar thuishaven krijgen in de Kunststad in de NDSM-loods [Amsterdam-Noord, AvtO.]. Hope Box Residence Amsterdam zal onder meer een presentatieruimte, depot voor kunstwerken, (gast)ateliers, archief en een kantoor bevatten. Het wordt een cultureel centrum waar uitwisseling op het gebied van kunst- en cultuuruitingen kan plaatsvinden. Die uitwisselingen kunnen de nodige bruggen slaan tot een vreedzame wereld.'

'0 ja! Samen met Palestijnse en Israëlische jongeren die vreselijke muur beschilderen in het kader van Kites of Life. Ik stel me een trompe-l'oeil voor waar we verlangend naar kunnen kijken tot de dag dat het werkelijkheid is geworden.' Voor meer informatie over Rienke Enghardt en/of andere onderdelen van Hope Box zie

An van 't Oosten is opgeleid tot juwelier, maar werkt al jaren in het Letterkundig Museum in Den Haag en is auteur.
LEESGOED 2005 • nummer 5

Haagse Courant 19-07-04
Reizende kunstshow voor oorlogskinderen
download artikel
Haagse Courant 19-07-04 De Haagse kunstenares Rienke Enghardt is zaterdag naar Georgië vertrokken om daar in samenwerking met War Child Nederland de Tijgeren & Vliegeren Kinderkunstshow te presenteren. Samen met getraumatiseerde oorlogskinderen maakt ze er schilderijen die uiteindelijk als één grote vlieger de lucht ingaan.
"Sinds 2000 breng ik wereldwijd de Tijgeren & Vliegeren show op eigen initiatief en op uitnodiging van War Child, de organisatie die kinderen met oorlogstrauma's helpt. Wat ik doe past heel goed bij War Child", ver­telt Rienke Enghardt aan de vooravond van haar reis naar Georgië. "Wat deze organisatie met creatieve therapie en muziek tot stand brengt, doe ik met kunst. Tijgeren & Vliegeren is een reizende kunstshow in een tent gemaakt van vliegers. In de vorm zit meteen de inhoud. Tent staat voor veilig en vliegeren voor vrijheid. Zeker nu we weten dat de Taliban het vliegeren verbood, is het een heel sterk symbool. Elk kind krijgt hetzelfde gevoel bij vliegeren".
Ze vervolgt: "De show begint met een lokale verhalenverteller die een vertelling doet waarin onderwerpen als vrijheid, veiligheid en het overwinnen van angsten voorkomen. Vervolgens praten we met de kinderen over deze dingen en tenslotte laat ik ze de beelden die ze daarbij hebben opgedaan verwerken in schilderijen die uiteindelijk als één grote vlieger de lucht in gaat." De Haagse schilderes brengt onder de verzamelnaam Hope Box vier door haar geïnitieerde kunstprojecten samen, waarvan Weather Report de omvangrijkste is. Rienke Enghardt reist gemiddeld acht maanden per jaar de wereld rond. Haar tekeningen vormen de basis voor Weather Report, een serie gezamenlijke werken van kunstenaars uit alle delen van de wereld. Het principe is eenvoudig en spreekt sterk tot de verbeelding: op haar reizen maakt Enghardt tekeningen die zij in vieren knipt. Een deel geeft zij aan een kunstenaar die ze tijdens die bepaalde reis heeft ontmoet. De drie andere stukken worden verdeeld over kunstenaars die Enghardt elders heeft leren kennen. De vier nemen elk een deel van Enghardts reistekening als uitgangspunt voor een nieuw werk. Uiteindelijk worden de vier nieuwe tekeningen samengevoegd met het origineel. Een voorbeeld is een tekening die Enghardt tijdens een bezoek aan Zuid-Afrika maakte van Nelson en Winnie Mandela. Die tekening vormt het hart van een Weather Report waarvan de vier hoeken vervolgens gemaakt werden door Titus Matiyane (Zuid-Afrika), Gilat Efrat (Israël), Nicole Awai (Amerika), en Shigeyo Kobayashi (Japan).
Het resultaat van deze 'samengesmolten' werken is niet zelden verbluffend wat betreft de schijnbaar intuïtieve overeenkomsten in inspiratie. Het is de kern van Enghardts projecten; het samenbrengen van kunstenaars, het opheffen van grenzen en vooral het zoeken naar overeenkomsten. "Vanaf mijn studie aan de Koninklijke Academie heb ik de samenwerking met collega kunstenaars gezocht. Ik ben altijd uitgegaan van het bundelen van krachten. Het wereldje van galeries en musea heeft mij nooit zo getrokken. Toen ik in 1988 was afgestudeerd ben ik mijn eerste grote reis gaan maken. Via Rusland en China naar Indonesië. Het leek mij toen een uitdaging om het bekende met het onbekende te verbinden. Ik zocht naar een concept om mijn collega kunstenaars in Nederland te koppelen aan kunstenaars die ik op mijn reis zou tegenkomen. Uit dat idee is Weather Report geboren. Met Weather Report wil ik met zoveel mogelijk kunstenaars een beeld van de werkelijkheid schetsen." Tijdens haar reizen naar de meest uiteenlopende landen en culturen is het Rienke Enghardt opgevallen dat kunstenaars overal op een vergelijkbare wijze met hun werk omgaan. "Kunst is universeel. Mijn projecten staan los van politiek of sociale realiteit, maar als ik naar Kosovo, Palestina of Vietnam ga, vind ik het mooi om kunstenaars die in een isolement zitten te betrekken bij een internationaal verhaal."

Voor meer informatie zie:
Kunstbeeld 12-01-04
Hope box
download artikel p1 p2
`Hope Box' omvat een viertal door Rienke Enghardt (1965) ontwikkelde projecten, waarbij ze kunst wereldwijd inzet als communicatiemiddel. Al twaalf jaar reist ze met `Hope-box' de wereld rond en werkt ze samen met locale kunstenaars en kinderen, een initiatief dat over twee jaar zal worden afgesloten met een grootscheepse manifestatie in Amsterdam. Dan zal de Hope Box kunst een definitieve bestemming vinden op de NDSM-werf in Amsterdam, en wordt er een gastatelier voor buitenlandse kunstenaars gecreëerd. Als Enghardt haar reis van Georgië naar Bosnië even onderbreekt om in haar geboortestad Den Haag op adem te komen, vindt ze tijd voor een tussenbalans.
Mijn moeder komt uit Den Haag, en mijn vader groeide op in Surabaya, maar voelde zich overal thuis. Ik ben een kosmopoliet, zei hij altijd. Mijn ouders waren avontuurlijk en ondernemend, en dat heeft mij enorm geïnspireerd," vertelt Enghardt. Tekenen was voor Enghardt een tweede natuur en ze besloot een kunstopleiding te volgen, maar toen ze eenmaal op de academie in Den Haag zat (1983­1988) had ze moeite met het in zich zelf gekeerde van de kunstwereld. "Ik ben me altijd sterk bewust van mijn eigen beperktheid. Hoe kan ik nu in mijn eentje die complexe wereld weergeven," verzucht Enghart. Zoals Richard Rorty zegt: "De werkelijkheid doorgronden is een utopie. Ik wil recht doen aan die diversiteit." Na de academie schilderde Eng-hardt en zocht haar weg in de muziek-en theaterwereld, tot ze in 1991 besloot te gaan reizen.

Enghardt kocht een kaartje voor de Trans-Mongolië Expres, die haar via Moskou naar Beijing en Hong Kong zou voeren, en maakte onderweg reistekeningen. Moskou beleefde dat jaar een hete zomer, en het was de eerste, maar zeker niet de laatste keer dat Enghardt te maken kreeg met politieke stormen in deze turbulente tijd. Een groep generaals kon niet uit de voeten met de hervormingen. Ze trachtten het parlement te bezetten, maar president Jeltsin verijdelde de coup en kwam als overwinnaar uit de strijd. Toen Enghardt arriveerde was de spanning nog niet geweken. De avondklok was ingesteld, er was niemand op straat en het lukte haar niet om contacten te leggen. Onderweg maakte ze een tekening van haarzelf tegen een decor van stalinistische architec­tuur en een vlaggenzwaaiende arbeider, terwijl ze kijkt naar een vogel die zich losmaakt uit de duisternis, symbool van de nieuwe vrijheid. Op haar volgende halteplaatsen in China en Hong Kong had ze wel succes. Ze slaagde er in om plaatselijke kunstenaars te ontmoeten, en te betrekken bij haar eerste project, 'Weather Report'. "Ik knipte mijn tekening in vieren, en gaf een stuk aan Tim Yu Tai Keung, een andere aan Feng Bin, en de overige delen stuurde ik naar René de Haan en Bas van den Hurk in Nederland, met het verzoek het fragment naar eigen inzicht te completeren. Dat recept hanteer ik nog steeds. Mijn eigen tekening is aanleiding voor een dialoog met andere kunstenaars uit de vier windstreken. Zij geven een visueel antwoord, maar welk antwoord, daar heeft geen van ons zeggenschap over. Het resultaat is onvoorspel­baar, vandaar de naam, 'Wheather Report'. Het is heel bijzonder om de uitgewerkte fragmenten weer samen te voegen. Soms zie je dan onverwachte verbanden. Zo bleek René de Haan een vogel op de vlaggen te hebben aangebracht, terwijl hij dat motief niet had kunnen zien..."

Enghardt vertelt hoe ze in 1989 de tentoonstelling 'Les Magiciens de la Terre' in Parijs zag, waarin voor het eerst westerse en niet-westerse kunstenaars samen exposeerden. Een baanbrekende tentoonstelling, maar het ging Enghardt nog niet ver genoeg. Traditionele kunst werd gecombineerd met westerse moderne kunst op grond van esthetische overwegingen, zonder dat er sprake was van inhoudelijke overeenkomsten, vond ze. In 'Weather Report' daarentegen is er sprake van een directe uitwisseling en persoonlijk contact tussen de deelnemers, een project waar in twaalf jaar tijd inmiddels 137 kunstenaars uit 5 continenten aan hebben deelgenomen. Enghardt kwijt zich zorgvuldig van haar taak. Ze maakt reisverslagen op haar website (nu nog gehost door het Virtual Museum of African Art. Ze is bezig met een eigen site). Ze maakt videoportretten van de deelnemers en laat de 'samengesmolten' tekeningen door Nederlandse kunstenaars bezorgen in alle windstreken 'Weather Report' is meer dan de som der delen. Het heeft een sneeuwbaleffect, resulterend in een netwerk van persoonlijke, internationale contacten, op basis van gelijkwaardigheid, maar toch is er ook kritiek. "Enghardt selecteert alleen kunstenaars die passen in een westers, modern stramien, en gaat voorbij aan locale tradities", stelt de Indonesische criticus Jim Supangkat in de eerste catalogus van Weather Report (1995). "Bovendien is kennis van de plaatselijke kunsttraditie vereist om de bijdragen te kunnen interpreteren." Anderen vinden het idee mooi, maar de resultaten niet esthetisch genoeg, maar Els van der Plas, momenteel directeur van het Prins Claus Fonds, is het niet eens met deze kritiek. Ze onderschrijft de visie van Thomas Mc Evilly, die vindt dat, in tegenstelling tot het Modernisme met zijn universele maatstaven, kwaliteit moet worden gerelateerd aan specifieke culturele situaties. "In het Postmodernisme kunnen sociaal bewustzijn en politiek activisme ook kunst zijn. Enghardt overschrijdt grenzen, letterlijk en figuurlijk, en heeft haar sporen verdiend", aldus Van der Plas.

Enghardt is inmiddels zeer geroutineerd in het leggen van contacten in een nieuw land, zonder dat dit ontaard in vrijblijvendheid. Ze is zeer betrokken, in het bijzonder met de Vietnamese schilder Tran Trung Tin, die ze in 1993 ontmoette. Zo betrokken, dat ze een hommage aan hem bracht bestaande uit 100 schilderijen en tekeningen, die in 1998 en 2003 in het Fine Arts Museum van Ho Chi Minh City werden geëxposeerd. De schilder was ontroerd door dit collegiale huldeblijk, vooral omdat hij in eigen land werd doodgezwegen. Tran Tung Tin was een zeer productief schilder, tot hij eind jaren tachtig halfzijdig verlamd raakte, maar zijn kritische kunst was het communistische regime een doorn in het oog. Zijn schilderijen waren in Vietnam lange tijd niet te zien, en Enghardt's tribuut droeg bij aan de herwaardering van Tin, die dit jaar een tentoonstelling had in Ho Chi Minh City. Deels met nieuw werk, want inmiddels heeft hij de kwast weer ter hand genomen. Toen Enghardt in 1997 na vier jaar weer kwam logeren bij Tin en zijn vrouw Nga, was het witte doek op de ezel voorzien van een schildering van een meisje aan zee. Op de ene hoek van de ezel prijkte de strohoed van Tin, en op de andere de baseballpet van Enghardt. De strohoed herinnerde Enghardt aan Van Gogh, een kunstenaar die door Vietnamese kunstenaars hogelijk wordt bewonderd. Een eyeopener voor Enghardt die bij terugkomst voor het eerst een bezoek bracht aan het Van Gogh Museum. Toen ze in de catalogus het 'Zelfportret met strohoed' opzocht trof ze het volgende citaat: "Ik zou het portret willen maken van een bevriend kunstschilder die grootse dingen droomt,... Ik wil in dit schilderij mijn waardering, mijn liefde die ik voor hem voel tot uit­drukking brengen..." schreef Van Gogh in 1897. Ook Van Gogh droomde van een kunstenaarsgemeenschap, en sindsdien zitten er in het werk van Enghardt verwijzingen naar deze bevlogen kunstenaar. Sinds 2000 is de Hope Box uitgebreid met het 'Tijgeren en Vliegeren-project', dat plaatsvindt in een speciale, uit vliegers samengestelde tent. De kinderen werken aan één tekening, die de staart vormt van een door Enghardt beschilderde vlieger. Ze schakelt vertellers in om de kinderen te prikkelen hun angsten en verlangens te tekenen, en na afloop wordt de vlieger gezamenlijk opgelaten. Het project is inmiddels ook door WarChild geadopteerd, en in dat kader vertrekt Enghardt nu naar Bosnië en de Kaukasus, waar ze onder meer in Beslan met kinderen zal werken. Overal ter wereld maken kinderen tekeningen in het kader van het Tijgeren-en Vliegeren-project. Duizenden tekeningen die worden verwerkt tot een enorme satelliet-vlieger, die in 2006 de lucht in zal gaat. Dan vliegen hun dromen en verwachtingen hemelwaarts. "Je ziet dat alle kinderen, alle mensen eigenlijk hetzelfde willen: vrede. Dat geeft hoop", zegt Enghardt.

Volkskrant 07-06-95
download artikel
........... De galerie had eerder op de Art Expo in Guangzhou pop art-achtige portretjes van Chiang Kai-shek vertoond, wat vermoedelijk goed was voor vijf tot tien gevangenisstraf. Wat een verschil in vrijheid van meningsuiting tussen landen als China en Birma en een land als Nederland. Dat weten is één ding, erbij staan en ernaar kijken, zoals Rienke Enghardt deed, is iets anders. `Het klinkt misschien aanmatigend, maar kunstenaars worden hier toch suf geknuffeld. Wij strijden soms tegen een kunstpaus, zij vechten tegen iets levensbedreigends', vat ze haar betoog samen.
Maar ondanks die verschillen, en duizend andere, viel haar op dat de ontwikkeling van veel kunstenaars dáár `niet zo erg anders is'. Enghardt: `Heel wonderlijk dat hun beeldtaal voor ons toegankelijk is, ondanks de totaal andere wereld. waarin ze leven. Dat vond ik mooi. De grenzen houden op te bestaan.'
Haar woorden zijn bijna letterlijk op te vatten. Tijdens drie reizen die Rienke Enghardt (1965) tussen 1991 en dit jaar maakte door China, Hong Kong, Maleisië, Singapore, Indonesië, Thailand, Birma, Laos en Vietnam kwamen met 37 andere kunstenaars 78 gezamenlijke collages tot stand. Dat gebeurde steeds volgens dezelfde procedure. De tekeningen die Enghardt onderweg maakte, knipte ze in vier gelijke vlakken. De losse stukken stuurde ze naar twee Aziatische en twee Nederlandse kunstenaars. Deze maakten een nieuwe tekening, waarbij ze konden doen wat ze wilden, als maar in één hoek de gevie­rendeelde schets van Enghardt zichtbaar bleef. Terug in Nederland werden de vier stukken van de oorspronkelijke tekening weer aan elkaar geplakt, nu aangevuld met de beelden die in Azië en Nederland op papier waren gezet.
Een deel van Weather Report, zoals ze haar project noemde, is te zien in De Waag in Leiden, waarna de expositie de landen aandoet die Enghardt heeft bezocht. Waarom ze die naam koos? `Ik weet echt niet waarom.' Wat ze in elk geval wilde voorkomen was dat anderen een ti­tel zouden verzinnen met een politieke lading. Ook al wordt in de bijbehorende catalogus gesproken van een `vruchtbare twintigste-eeuwse dialoog tussen Oost en West': van haar hoeven dat soort benamingen niet.
Ze had geen politieke boodschap. Dat ze in 1991 naar Azië zou gaan, stond al vast. Vlak van te voren kreeg ze de `persoonlijke behoefte' haar ervaringen te delen met bekende en onbekende collega's. In Nederland had ze vaker samengewerkt met kunstenaars, in een poging `compleet' te zijn. Meestal was dat uitgelopen op `een enorme ego-clash'. De samenwerking op afstand, in Weather Report, vindt ze achteraf gezien `zuiverder'. Enghardt: `Agressie en strijd kunnen niet de boventoon voeren en de concessie ook niet, wat eigenlijk nog erger is.'
Maar wat heeft het project dan opgeleverd? De constructie van Weather Report is immers te vergelijken met het spelletje van kinderfeestjes en schoolpleinen, waarbij één persoon een zin bedenkt die na een aantal keren doorfluisteren door de laatste in de rij moet wor­den geraden. Wat eruit komt is ongeveer gelijk aan toeval. En toch. Wat te denken van het fluorescerend geel dat zowel door de Indonesiër Eddie haRA als door de Nederlander Richard Brouwer is gebruikt, zonder dat de oorspronkelijke tekening daar aanleiding toe gaf? Of het Boeddhistische rad dat voor één collage zowel werd getekend door Hans van Benthem als door Phouvong Chanthavong uit Laos?
Sterker nog: in de trein van Moskou naar China schetste Enghardt een prototype `socialistische' arbeider met een vlag die als het ware een vogel loslaat. René de Haan kon dat voor zijn deel van de collage niet weten. En toch laat hij in een echo van de oorspronkelijke tekening ook een vogel los. Toeval?
Het maakt in elk geval nieuwsgierig. Zoals meer. Soms stralen de collages een wonderbaarlijke eenheid uit, als alle bestanddelen dezelfde kleur en toon hebben. Soms vloeken alle vierkante centimeters met elkaar. Maar ook dat kan intri­gerend zijn. Zo liet Enghardt robotachtige Vietnamezen uit onderaardse tunnels kruipen. De Vietnamees Pham Quang Vinh borduurde voort op het thema van de Vietnam-oorlog, de Nederlandse Nardy Stolker maakte van de grond een tapijtje in een rustieke Hollandse huiskamer en de Indonesiër haRa refereert aan geslachtsziekten en dood. De colla­ge wordt een lugubere grap.
Het was ook voor Enghardt afwachten wat ze terugkreeg. De ene 'Weather Reporter' verwerkte een ziekte, kanker, de ander het moederschap. En in Laos waren amper moderne kunstenaars te vinden. `Meestal vroeg ik mensen die ik heel erg goed vond, maar in Laos had ik geen verwachtingen. Ik kon net zo goed een tempeltje of een bos bloe­men verwachten.' Wat gebeurde er? Uit Laos kwamen tekeningen waarop de maker zich had overgegeven aan associaties.
En allemaal wilden ze graag meedoen aan Weather Report, zegt Enghardt. `Ja, doe ik', was de reactie van de meesten als ze hen vroeg. `Heel simpel.' Werd het voor hen een schone droom of een nachtmerrie? Of toch een kinderspelletje? Eddie haRA schreef op een van de werken: `I am so glad (and proud!) to bè one of the chosen Weather Reporters. Honestly, I have been trying to do this job at its best.'

Weather Report t/m 18 juni in De Waag, Leiden.
Onze Wereld 06-95
Weather Report. Een gemeenschappelijk avontuur
download artikel p1 p2 p3
`Als je een tekening in vieren snijdt, krijg je een soort ansichtkaarten. Van elke tekening die ik op mijn drie Aziatische reizen maakte, stuurde ik twee fragmenten naar twee Aziatische kunstenaars en twee naar Nederlandse collega's. Die maakten daarvan ieder een eigen creatie.' Later werden die vier werken weer aan elkaar geplakt. Het resultaat van dit experiment is nu in Leiden te bezichtigen.
Wie de Leidse selectie van Weather Report in snel tempo bekijkt, kan lichtelijk overmand raken door de niet geringe variatie aan kleuren en vormen. Elke tekening is een soort vierluik: in het midden de originele tekening van Rienke Enghardt (1965) met daarom heen vier andere tekeningen. Een kunstenaar werkte aan het fragment zonder enige notie te hebben hoe de complete tekening er uitzag of naar wie de drie overige fragmenten waren gestuurd. Alleen dat het toegestuurde fragment het bindende element zou zijn tussen hem of haar en de drie andere kunstenaars. Er deden uiteindelijk 38 mensen met in totaal 78 kunstwerken mee. De bedenker van dit alles, beeldend kunstenaar Rienke Enghardt uit Den Haag, kan zich wel iets voorstellen bij die eerste verwarrende indrukken. `Toen wij hele dagen achter elkaar bezig waren de bijbehorende tekeningen aan elkaar te plakken, raakten we helemaal doorgedraaid en dichtgemetseld door alle beeldtaal die over ons heen kwam. Het binnenkrijgen van al die verschillende tekeningen was het mooiste van al. Het ging druppelsgewijs. Daardoor kon ik alles heel rustig bekijken, helemaal gaan zitten in iemands belevingswereld.'
'Weather Report heeft een zeker raakvlak met de zogeheten Exquisite Corpse van de surrealisten, maar ik heb juist de nadruk gelegd op het behoud van de eigen individualiteit in het project.'

Het `gemeenschappelijke avontuur' van Weather Report begon in 1991. De reisroute wordt aangeduid aan de hand van een grote World Wall Map die in huize Enghardt fungeert als tafelkleed. Voor het eerste traject nam Rienke Enghardt de trein. `Ik stapte in 1991 in Hoek van Holland op. Via Moskou en Mongolië kwam ik in Peking aan. Vandaar ging ik naar Hongkong. Toen van Bangkok naar Java, Bali en Singapore. Ik had nog nooit zo'n grote reis gemaakt. Ik was verschrikkelijk nieuwsgierig naar al die landen. Vooral naar China en naar Indonesië, waar mijn roots liggen; ik heb een Indonesische oma. Bij zo'n ingrijpende gebeurtenis wilde ik bevriende collega's in Nederland betrekken en Aziatische collega's die ik onderweg hoopte te ontmoeten. Ik probeerde in elke grote stad de `kunstscene' te vinden. Naarmate je langer reist, gaat dat steeds makkelijker. Iedereen die ik vroeg mee te doen, vond het vrij normaal eigenlijk. De gevraagde kunstenaars waren ongeveer allemaal van mijn leeftijd – tussen de 25 en 35 jaar.'
Nog voordat Rienke Enghardt goed en wel in Peking aankwam, werd haar etui met tekenspullen in de trein gestolen. Een geluk bij een ongeluk want daardoor was ze wel gedwongen ter plekke haar materiaal aan te schaffen.
`In Peking bleek ik alles te kunnen kopen. Het is ook veel leuker alles op het moment zelf aan te schaffen. Zo ontdek je allerlei dingen die wij weer niet hebben. Het enige dat ik niet gebruikt heb is rijstpapier – het beschadigt te snel. De kunstenaars daar vonden het vaak wel raar dat ik me met lokaal materiaal behielp terwijl zij gewoon geïmporteerd Windsor-papier gebruikten.' `Op de tweede reis in 1993 werd Vietnam (`helemaal te gek') bezocht; in 1994/'95 ging het naar Laos en Burma. `Burma is in tegenstelling tot Laos heel dynamisch op het gebied van moderne beeldende kunst. Voor die groep jonge kunstenaars, die ook in hun eigen omgeving vaak geïsoleerd zijn, is het heel belangrijk dat Weather Report daar komt. Zodat ze hun landgenoten kunnen laten zien dat ze niet de enigen zijn die zich met dat soort werk bezighouden. Eigenlijk zou ik het liefst willen dat ook alle Aziatische kunstenaars naar Groningen komen voor de slotexpositie in april/mei volgend jaar.'
`Tijdens de Vietnamreis in 1993 was de doi moi (liberalisering) al flink op gang; op het gebied van de beeldende kunst broeide ook van alles. Een intrigerend land. Misschien wel overdreven of overgevoelig, maar ik voelde me er toch een beetje misplaatst. Ja, een soort schuldgevoel, al gaven de Vietnamezen er zelf helemaal geen aanleiding toe. Ik weet ook niet precies waarom ik in Vietnam in mijn tekeningen Mickey Mouse verwerkte, zoals in deze waarin hij in een vogel/vliegtuig zit zonder het te weten. Een door Amerika gecreëerd symbool met toch ook een bepaald soort onschuld die destijds bij alle Europeanen van mijn leeftijd geliefd was.'

Van Gogh
`Ik moest in Vietnam ook sterk aan Van Gogh denken die in Vietnam en in heel Azië trouwens sterk leeft. Een schilder als Dang Xuan Hoa wordt bij voorbeeld vergeleken met Van Gogh. Bij Van Gogh heb je natuurlijk zijn persoonlijke lijden en in Vietnam had je dat bij een hele bevolking.' `Kijk, in deze tekening met Van Gogh – sommigen zien er trouwens de stripfiguur Bart Simpson in – zie je de kraaien van Van Goghs allerlaatste schilderij. Ik interpreteerde ze als de vliegtuigen die de Vietnamezen zagen overkomen. Tran Luong uit Hanoi heeft van mijn vrij dramatische Van Gogh een vissenkom gemaakt. Daardoor is het een nogal absurdistisch werk geworden. Terwijl hij op mijn werk aansluit, heeft hij het hele werk naar zich toegetrokken.'
`In het begin was ik wel een tikkeltje benauwd dat door mijn centrale positie in de tekeningen het allemaal een soort krans voor mijn werk zou worden. Niets dus is - zie het voorbeeld van Luong - minder waar gebleken. Soms vragen mensen zelfs: Waar zit jij eigenlijk in je werk?' De Vietnamoorlog figureert ook in een tekening van Enghardt van de ondergrondse Cu Chi-tunnels in Zuid-Vietnam temidden van akkers vol bloed. Enghardt wijst: `Nardy Stolker heeft van die akkers een Nederlands kleedje gemaakt in zo'n stil Nederlands kamertje. Bij Eddie haRA uit Yogyakarta, Midden Java, is het onder een dakje een helletoestand geworden met de meest gruwelijke beelden.'

Oost en West
`Nee, het heeft bij mij nooit gedraaid om verschillen of overeenkomsten tussen het Oosten en het Westen. De persoonlijke belevenis stond voorop. Toevallig spreekt Azië me meer aan, maar het project had bij wijze van spreken ook in Zuid-Amerika kunnen plaatsvinden. Waar het mij om ging was om collega's uit een Nederlandse vriendenkring en onbekende collega's in één tekening samen te brengen. De verschillen tussen Aziatische kunstenaars zijn al zo verschrikkelijk groot. Ik zou geen overeenkomsten kunnen opsommen tussen Dang Xuan Hoa uit Vietnam, de Thaise Pinaree Sanpitak en Nindityo uit Java - mensen die ik erg bewonder. Ze zijn net zo verschillend als die in Nederland. Neem nou de twee Javanen in het project - Eddie haRA en Nindityo zijn al zo anders. De een veel vertellender en luider - de ander meer ingetogen.'
In de kunstcatalogus Weather Report met bijdragen van Aziatische en Nederlandse kunstcritici wordt wel ingegaan op verschillen tussen Oost en West. Zo noemt de Vietnamese dichter/kunstcriticus Duong Tuong de Nederlandse deelnemers `beheerst, rationeel en soms conceptueel'. De Aziaten zijn `spontaan, impulsief en lyrisch'. Maar (typisch Aziatisch?) noemt hij het resultaat `geen toren van Babel, maar een en al harmonie'.
Rienke Enghardt: `Ja, een paar critici noemen de Nederlandse deelnemers meer geneigd tot `proza' en de Aziatische meer tot `poëzie'. Ik vind dat niet helemaal waar. Voor mijn gevoel is dat toch te categoriserend.'
Mijn suggestie dat meer Nederlanders dan Aziaten hun eigen gang lijken te zijn gegaan in plaats van in te gaan op de toegestuurde fragmenten, kan evenmin op volmondige instemming rekenen. `Iemand als Antoine Timmermans met zijn serie over `Ik heb kanker' heeft juist erg veel contact met mij gezocht. Alleen, hij heeft het fragment dat hem werd toegestuurd geïnterpreteerd als een ansichtkaart van mij aan hem. Toen hij kanker bleek te hebben – gelukkig is hij nu genezen – was dat voor hem de belangrijkste boodschap aan mij. Voor mijn gevoel zijn het sleutelwerken.' Maakt Timmermans' serie zal, zo wordt eervacht, in een aantal Aziatische gastlanden geen genade vinden bij (censurerende) kunstcommissies. Op de meeste van Timmermans' tekeningen toont de kunstenaar zijn door ziekte aangetaste kruis. Rienke Enghardt: `Een heleboel mensen schrikken er sowieso van, ook in Nederland. Die tekening met een bestralingsmachine wordt door menigeen al een beetje vreemd gevonden. Maar naakt is in de meeste landen, zoals in Maleisië, een taboe. Ook in Burma en China komt er een kunstcommissie aan te pas. Er zal vast een aantal afvallen, maar gelukkig hebben we de beschikking over in totaal 78 werken. In Jakarta waren ze op het Erasmushuis, het Nederlandse cultureel centrum, ook niet zo blij met de aard van Timmermans' werk. Maar in de Indonesische galerie Cemeti in Yogyakarta heeft men er gelukkig geen probleem mee.
Als sociaal kunstenaar vond Timmermans het niet prettig dat in geval van censuur ook steeds de andere drie kunstenaars er uit zouden liggen. Hij heeft nu zelf een oplossing gevonden die niet in Nederland gebruikt wordt, alleen daar waar het nodig is: transparantjes met tekeningetjes waardoor het naakt en het kruis niet duidelijk zichtbaar zijn. Het blijft natuurlijk altijd een moeilijke kwestie als de vrijheid van expressie in het geding is.'

De expositie Weather Report vindt plaats van 20 mei tot 16 juni in De Waag,
Aalmarkt 21, Leiden. Open van woensdag t/m zaterdag van 12 tot 17 uur; zondag van 13 tot 17 uur.
Organisatie tentoonstelling: Centrum Beeldende Kunst (CBK) Leiden, 071-165369.
Catalogus Weather Report f 25,-. Na een toernee van een jaar in Aziatische galeries volgt de slotexpositie in Groningen.

Trouw 28-08-03
De taal van het beeld geldt overal
download artikel
Trouw 28-08-03 Ze zien de wereld als hun woonplaats, voelen zich niet gebonden aan een beroep of land. Een serie over twintigers en dertigers die van land tot land hoppen. Aflevering 4: kunstenaar Rienke Enghardt.
Beeldend kunstenaar Rienke Enghardt (38) woont officieel in Den Haag, maar is daar weinig te vinden. Ze houdt zich daar al twaalf jaar vooral bezig met het voorberei­den van nieuwe reizen. Enghardt creëert grenzeloze kunst en dit bracht haar van bijvoorbeeld Gazastad en Pretoria tot Wellington en Rangoon, waar ze onderdook in de lokale kunstunderground. „Zoveel van de wereld zien, helpt."
Ze toont een kamer waar kasten van de grond tot het plafond volstaan met schilderijen, kunstwerken, gereedschap en souvenirs uit verschillende hoeken van de wereld. „Dit zou de keuken moeten zijn", zegt Rienke Eng-hardt. Haar huis is meer een atelier dan een woonruimte. Enghardt (38) groeide op in Den Haag en volgde er de kunstacademie. Ze be­droop zich vervolgens met de verkoop van eigen werk, maar liep daarbij naar eigen zeggen aan tegen de beperktheid van het individueel kunstenaarschap. Ze besloot gelijkgestemden te zoeken in het buitenland om te werken aan kunstwerken waar niemand controle over had. Haar idee was het maken van reistekeningen, die in vieren te knip­pen en onderweg en in Nederland elk deel aan een verschillende kunstenaar te geven. Die moest een kwart van de tekening op een nieuw blad plakken en daar vervolgens een eigen werk van maken, zonder contact te hebben met de andere kunstenaars. Uiteindelijk zou Enghardt de vier verschillende werken samenvoegen tot één geheel. Met dat idee toog Enghardt met de trein naar China en reisde door naar Hongkong, Thailand, Maleisië en Indonesië. „Alles was nieuw", zegt ze nu over die eerste reis. „Ik kwam op de raarste plaatsen, nodigde de meest uiteenlopende kunstenaars uit en liep voortdurend op tegen onverwachte problemen." Maar het lukte wel. En het eerste werk, sobere zwart-wit tekeningen van Aziatische en Nederlandse kunstenaars, ligt nu in een metalen ladekast tussen honderdvijftig andere. En de onzekere zoektocht van 1991 naar de juiste aanpak is nu bijna routine.

„Ik strijk neer in een stad en ga dan op zoek naar kunstenaars uit de lokale underground", zegt Enghardt. „Ik kom er nu vaak snel achter waar ik moet zoeken: in welke cafés, huizen of galeries. Die kringen lijken in alle landen op elkaar: gevormd rond een of twee oudere kunstenaars die rebels zijn of om een andere reden geen deel uitma­ken van het establishment. En om hen heen een groep jongeren." Van hen wil ze graag eerst de kunst zien, dan pas de persoon. Om vervolgens te kiezen wie zij vraagt mee te doen. Nadat ze de verschillende kunstwerken in Nederland aan elkaar heeft gezet, keert ze altijd naar de bezochte landen terug om de werken te exposeren. Weather Report heet het project, om te benadrukken dat geen van de kunstenaars controle heeft over hoe het werk waar ze aan bijdragen er uiteindelijk gaat uitzien, en omdat het - om in meteorologische termen te blijven - een soort opname probeert te zijn van het kunstklimaat in verschillende landen. En dat worden er steeds meer: Enghardt heeft voor volgend jaar een reis naar Latijns-Amerika op het programma staan, het laatste continent waar zij nog niet heeft gewerkt. Het lijstje landen waar zij actief was bedraagt inmiddels meer dan twintig, het aantal steden tegen de vijftig.

Naast Weather Report volgden drie andere projecten. Om te beginnen vroeg Enghardt beeldend kunstenaars om mee te doen aan een soort spel: het in vieren vouwen van een A4'tje, waarna kunstenaars een kop, romp, buik en benen tekenen zonder de rest van het figuur te zien. Als het A4'tje wordt uitgevouwen, verschijnt een denkbeeldig wezen in vier verschillende stijlen. Eng-hardt: „Het is een kinderspel dat door beroemde surrealisten als Dali, Man Ray en Picasso tot kunstvorm is verhe­ven. In het buitenland, waar het van­wege de taalbarrière vaak moeilijk is contact te leggen, breekt het maken van zo'n figuur het ijs enorm. Beeldtaal is universeel."

Het maken van die figuren - 'tijdsgeesten', noemt Enghardt ze - leverde een tweede project op: Cadavre Exquis. Het derde project is een eerbetoon aan de Vietnamese kunstenaar Tran Trung Tin die Enghardt in 1993 leerde kennen. Werken daaruit, Hommage a Tin, worden dit jaar tentoongesteld in het Museum voor Schone Kunsten in Ho Chi Minh Stad.
Een vierde project is enigszins anders dan de eerdere drie, simpelweg omdat Enghardt daar ook iets mee verdient: Tijgeren. & Vliegeren, kunst voor kinderen. Enghardt zet daarvoor een tent op en nodigt lokale kunstenaars en een verhalenverteller uit die aan twintig kinderen een Russisch verhaal vertelt over het grensgebied van Sibe­rië en China.
Vervolgens mogen de kinderen na­denken over het verhaal en de tent be­schilderen, die daarop een vlieger blijkt te zijn. Enghardt `exposeert' het kinderkunstwerk daarna in de lucht. Het blijkt een formule te zijn die over­al werkt, en WarChild vroeg haar de kindershow op te voeren in Kosovo en Sierra Leone. Holland Office for Personal Encouragement betaalde een reis naar de Palestijnse gebieden.

Het reizen naar oorlogsgebieden - waar Enghardt vervolgens ook kunstenaars zoekt voor haar andere plannen - is buitengewoon. Haar eerste bezoek aan de Palestijnse gebieden viel bij­voorbeeld samen met de Israëlische vergelding van een grote zelfmoord­aanslag. „Ik logeerde in vluchtelingenkamp Khan Joenis toen daar tientallen tanks binnenreden. Het was on­werkelijk, ik kon niet geloven dat het echt gebeurde. Ik realiseerde me pas dat het echt was door de angst van de mensen om me heen."
Het leverde haar ook eer van haar werk op, zoals een enorme ontlading bij twintig kinderen toen zij hun vlieger - ondanks een verbod - zagen opstijgen boven Gaza. En zoals alle kinderen, waar ter wereld Enghardt de vlieger ook oplaat, bleven zij hun ei­gen tekening onderscheiden, hoe hoog die ook in de lucht hing.

Op haar vele reizen kan Enghardt er nog steeds van onder de indruk raken hoezeer mensen uit verschillende landen en culturen op elkaar lijken, en hoezeer hun ontwikkeling wordt beïnvloed door de vrijheid waarin zij leven of hun beroep kunnen uitoefenen. „In Azië wordt door autoritaire regimes de kracht van het beeld onderkend, en kunstenaars staan daar onder voortdurende censuur. Schitterende oeuvres worden daardoor weggepoetst." Maar het tegendeel kan ook verlammend werken. Enghardt: „In Afrika wordt hedendaagse beeldende kunst vaak niet serieus genomen. In Kame­roen kunnen kunstenaars vrij werken, maar is er geen ruimte om het werk te exposeren en er komt dus niemand naar kijken. In andere landen, zoals Australië en Zuid-Afrika, is de vrijheid weer verdeeld naar bevolkingsgroep: Aboriginals en zwarte Zuid-Afrikanen hebben nog vrijwel geen toegang tot de kunstwereld."

Een voorlopig einde van de vier projecten, die Enghardt samenvat onder de naam Hope Box, staat voor 2006 op het programma: dan worden alle kunstwerken in Amsterdam geëxposeerd en gaat hopelijk een satellietvlieger gemaakt uit de vele kindertekeningen kilometers de lucht in. „Ik vrees dat ik op een gegeven moment te oud word om dit te blijven doen, want het is fysiek en mentaal vrij zwaar", zegt Enghardt. „Aan de andere kant ken ik mijn aard en zal ik wel weer iets anders zoeken. Het reizen is mijn werk niet meer, het is een manier van leven geworden. Uiteindelijk kan ik altijd weer terugkeren naar het schilderen om in mijn levensonderhoud te voorzien. Maar ik denk dat het voor het maken van kunst ook belangrijk is om weg te blijven gaan. Kunst maken blijft het zoeken naar een manier om de werkelijkheid weer te geven. En zoveel van de wereld zien, helpt."